आजच्या धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनशैलीत स्त्रियांच्या मानसिक आरोग्याच्या समस्या वाढतांना दिसतात. ‘मूड स्विंग्स’ (मनाच्या स्थितीतील पालट), चिंता, चिडचिड, नैराश्य, झोपेचा त्रास या तक्रारी अनेक स्त्रियांमध्ये वेगवेगळ्या टप्प्यांवर दिसतात. यामागे केवळ मानसिक कारणे नसून ‘हार्मोनल’ पालट, आहार, जीवनशैली आणि भावनिक घटक यांचा एकत्रित परिणाम असतो.
जेव्हा एखादी व्यक्ती शांतपणे ध्यानात बसते, तेव्हा ती हळूहळू स्वतःशी जोडली जाते.
महर्षि पतंजलींनी सांगितलेल्या अष्टांगयोगातील ध्यान ही ७ वी पायरी आहे. ध्यान शब्द संस्कृत भाषेतील ‘ध्यै’ या धातूपासून निर्माण झाला आहे. त्याचा अर्थ ‘चिंतन करणे’, असा आहे.
‘हठयोग हे योगाभ्यासाचे मूळ आहे. हठयोग शारीरिक मुद्रा (आसन), श्वासोच्छ्वासाचे तंत्र (प्राणायाम) आणि ध्यान यांवर आधारित आहे. ‘हठ’ म्हणजे ‘शक्ती’ आणि ‘योग’ म्हणजे जोडणे. शक्तीशी एकरूप होणे, म्हणजे ‘हठयोग’ होय !’
ध्यानामुळे शरिरातील ‘कोर्टिसोल’ या ‘स्ट्रेस हार्मोन्स’ची (मानवी शरिरातील तणाव निर्माण करणारे संप्रेरक) पातळी न्यून होते, ज्यामुळे चिंता, नैराश्य आणि चिडचिड दूर होण्यास साहाय्य होते.
योगाभ्यासाचा आरंभ असलेल्या क्रियायोगाचा अविभाज्य भाग : ईश्वराशी अनुसंधान
कमरेच्या दुखण्यात केवळ औषधे न देता भुजंगासनासारख्या प्रभावी आसनाची जोड देण्यास आम्ही आमच्या रुग्णांना नेहमीच सुचवत असतो; जेणेकरून औषधांचा कालावधी मर्यादित होऊन पुढेही त्रास न होण्यास साहाय्य होत रहाते !
जेव्हा आपण या आसनात स्थिर राहून संथ श्वास घेतो, तेव्हा आपल्या मेंदूला शांत होण्याचे संकेत मिळतात.
पाठीच्या कणाच्या खालच्या भागातील दुखणे, तसेच हाडांचे दुखणे आणि ‘टीबी’ (क्षयरोग) असलेल्या रुग्णांनी जाणकार व्यक्तींना विचारल्याविना या आसनाचा अभ्यास करू नये.
उपवास शरिरासाठी किती लाभदायक आहे, हे विज्ञानाच्या आधारे सिद्ध केले, पण भारतीय संस्कृतीत ते प्राचीन काळापासूनच उपवास करण्याची पद्धत आहे !