आजच्या धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनशैलीत स्त्रियांच्या मानसिक आरोग्याच्या समस्या वाढतांना दिसतात. ‘मूड स्विंग्स’ (मनाच्या स्थितीतील पालट), चिंता, चिडचिड, नैराश्य, झोपेचा त्रास या तक्रारी अनेक स्त्रियांमध्ये वेगवेगळ्या टप्प्यांवर दिसतात. यामागे केवळ मानसिक कारणे नसून ‘हार्मोनल’ पालट, आहार, जीवनशैली आणि भावनिक घटक यांचा एकत्रित परिणाम असतो.
‘मेनोपॉज हा स्त्रीच्या आयुष्यातील नैसर्गिक टप्पा असला, तरी त्यानंतर शरिरात काही पालट वेगाने घडू लागतात. ‘हार्मोन्स’मध्ये (संप्रेरकांमध्ये) होणारी घट, धातूंची क्षीणता आणि जीवनशैलीतील पालट यांमुळे काही आजारांची शक्यता वाढते.
‘मेनोपॉज’ हा आजार नसून स्त्रीच्या आयुष्यातील एक नैसर्गिक टप्पा आहे.
स्तनदुखी आणि स्तनातील गाठी या समस्या सर्वसाधारण असल्या, तरी त्याकडे दुर्लक्ष करणे योग्य नाही.
प्रसुतीनंतरची काळजी ही स्त्रीच्या आयुष्यभराच्या आरोग्याचा पाया ठरते. आयुर्वेदातील ‘सूतिकाकाल परिचर्या’ ही संकल्पना स्त्रीला पुन्हा पूर्ववत् शक्ती मिळवून देण्यास साहाय्य करते.
गर्भपात हा स्त्रीच्या आयुष्यातील शारीरिक आणि मानसिक दृष्ट्या अतिशय संवेदनशील अनुभव असतो. या अवस्थेनंतर शरिरात अचानक झालेल्या पालटांमुळे अशक्तपणा, ‘हार्मोनल’ (संप्रेरक) असंतुलन, तसेच मानसिक खिन्नता जाणवू शकते.
आयुर्वेदात गर्भवती स्त्रीच्या संपूर्ण काळजीसाठी ‘गर्भिणी परिचर्या’ ही संकल्पना सविस्तर वर्णन केलेली आहे. या संकल्पनेनुसार योग्य आहार, दिनचर्या आणि मानसिक स्थैर्य राखल्यास निरोगी अन् सक्षम संतती प्राप्त होऊ शकते.
आजच्या काळात अनेक दांपत्य गर्भधारणेसाठी प्रयत्न करतात; परंतु योग्य सिद्धता न करता गर्भधारणा झाल्यास पुढे काही अडचणी निर्माण होऊ शकतात.
आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत अनेक दांपत्यांना गर्भधारणा होण्यात अडचणी येतांना दिसतात. ही समस्या केवळ शारीरिक नसून मानसिक, आहारविहार आणि जीवनशैली यांच्याशीही संबंधित आहे.
लग्नानंतर स्त्रीच्या आयुष्यात शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक, असे अनेक पालट घडून येतात. नवीन वातावरण, दिनचर्येतील पालट, आहारातील अनियमितता, लैंगिक जीवनाचा प्रारंभ, तसेच मानसिक ताण यांचा थेट परिणाम स्त्रीच्या प्रजनन आरोग्यावर होऊ शकतो.