वर्ष १८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धात पराभव पत्करावा लागला; म्हणून देशात जी मरगळ आली होती, ती स्वामी विवेकानंद यांच्या देश आणि परदेशात दिलेल्या तेजस्वी भाषणांच्या प्रभावाने लयास गेली अन् देशात नवचैतन्याचे वारे वाहू लागले.
‘आज अवघे पाश्चात्त्य जगत जणू काही ज्वालामुखीच्या तोंडावर बसले आहे. उद्या त्याचा स्फोट होऊन त्याचे तुकडे तुकडे उडू शकतील. आशियाने सभ्यतेचे बीजारोपण केले…
‘या, माणूस व्हा ! आपल्या छोट्याशा डबक्यातून बाहेर या आणि पहा, अन्य देश कसे प्रगतीच्या मार्गावर पुढे पुढे जात आहेत. माणसावर तुमचे प्रेम आहे का ?
विदेशी विजेत्यांनी शेकडो वर्षे गरीब हिंदूंना पायाखाली तुडवले आणि याचा परिणाम हाच झाला की, ‘आपण माणूस आहोत’, हेही भारतातील गरीब लोक विसरून गेले.
‘जडवादी शक्तींचे केंद्रस्थान बनलेला युरोप स्वतःची आजची भूमिका पालटून अध्यात्माला स्वतःच्या जीवनाचा आधार बनवणार नसेल, तर ५० वर्षांच्या आत तो धुळीला मिळेल आणि उपनिषदांत सांगितलेला धर्मच युरोपला वाचवू शकेल.’
आमच्या मातृभूमीत अजूनही हिंदु धर्माचा आणि आध्यात्मिकतेचा जो प्रवाह वहात आहे, त्याला आजही पूर येऊन, तो समस्त जगाला भरून पाश्चात्त्य आणि अन्य जातींनाही नवीन जीवन देऊ शकेल.’
‘हे नीट लक्षात ठेवा की, तुम्ही जर धर्म सोडून देऊन, जडाला (भौतिक गोष्टींना) सर्वस्व मानणार्या पाश्चात्त्य सभ्यतेच्या मागे धावाल, तर ३ पिढ्यांतच तुम्ही नष्ट होऊन जाल.
अजूनही शिकवण्यासारखे आमच्याजवळ काहीतरी आहे आणि एवढ्याचसाठी शेकडो वर्षांच्या अत्याचारांतून अन् जवळजवळ सहस्र वर्षांच्या विदेशी राज्यकर्त्यांच्या जुलूमांतून निभावून आमची हिंदु जात अजूनही जिवंत आहे
‘अनेकांच्या दृष्टीला भारतीय विचार, भारतीय प्रभा, आचार–व्यवहार, तत्त्वज्ञान आणि साहित्य प्रथमदर्शनी चमत्कारिक वाटते; परंतु तेथेच न थबकता ते जर त्यांचे नेटाने अध्ययन करतील…