पूर्वजांची दिनचर्या जुन्या पद्धतीची नाही, तर आश्चर्यकारक प्रगत आहे !

१२ जून या दिवशी प्रसिद्ध झालेल्या लेखात आपण ‘प्राचीन ताल आणि आधुनिक विज्ञान, जुन्या ज्ञानासाठी नवीन नावे, योगाचे पुनरागमन आणि जैन उपवासाची परंपरा’, यांविषयी वाचले. आज या लेखाचा अंतिम भाग येथे देत आहोत.

या आधीची लेख वाचण्यासाठी लिंक वर क्लिक करा  : https://sanatanprabhat.org/marathi/1050041.html

५. भारताचे ‘शून्य तेल’ खाद्यपदार्थ

इडली, पुट्टु, अप्पम्, लाल तांदूळ, सांबार, रस्सम्, वाफवलेल्या भाज्या, आंबवलेले तांदूळ आणि डाळ यांचे पदार्थ असे केरळ अन् दक्षिण भारत येथील पारंपरिक खाद्यपदार्थ पहा. हे आहारातील अन्नपदार्थ नव्हते, तर ते धान्ये, डाळी, वाफ आणणे आणि पचन अनुकूल साधेपणा यांचा उपयोग करून सिद्ध केलेले दैनंदिन खाद्यपदार्थ होते. गुजरातने आपल्याला ढोकळा दिला, जो तांदूळ, डाळ किंवा बेसनपासून बनवलेल्या आंबवलेल्या आणि वाफवलेल्या अन्नाच्या उत्कृष्ट उदाहरणांपैकी एक आहे. उत्तर आणि पश्चिम भारतात डाळ ढोकली, उकडलेले चणे, अंकुर, सत्तू, खिचडी, बाजरीच्या रोट्या, भाजलेले कंद अन् डाळींवर आधारित अगणित खाद्यपदार्थ होते. या अन्नांपैकी बहुतेक त्याच्या मूळ घरगुती स्वरूपात करतांना अल्प किंवा तेलाची आवश्यकता नव्हती. हे खाद्यपदार्थ वनस्पती-आधारित, तंतुमय आणि स्थानिक हवामान, श्रम, पचन अन् हंगामाशी खोलवर जोडलेले होते. शोकांतिका अशी आहे की, यांपैकी अनेक खाद्यपदार्थ नंतर तेल, तूप, तडका अन् उपाहारगृह शैलीतील अतिरिक्त पदार्थांमध्ये बुडाले. जे एकेकाळी साधे, वाफवलेले आणि पौष्टिक होते, ते जड, चिकट अन् देखाव्यासाठी बनले. मूळ शहाणपण उधळपट्टीमध्ये नव्हे, तर संयमात होते.

म्हणूनच आधुनिक ‘शून्य तेल’ चळवळ ही प्रत्यक्षात भारतात आयात केली जाणारी परदेशी कल्पना नाही. अनेक प्रकारे तो परतावा आहे, वाफवलेल्या इडलीकडे परतणे, आंबवलेला ढोकळा, पुट्टू, डाळीवर आधारित जेवण, चण्याचे चाट, लवकर जेवण ग्रहण करणे आणि आपल्या आजी-आजोबांच्या शिस्तबद्ध स्वयंपाकघरात परत येण्ो, असे आहे. आधुनिक पोषण विज्ञान आता फायबर, आतड्यातील सूक्ष्मजीव, ‘इन्सुलिन’ (स्वादुपिंडात नैसर्गिकरित्या सिद्ध होणारे एक संप्रेरक) संवेदनशीलता, ‘एंडोथेलियल’ आरोग्य आणि दाहकविरोधी आहाराविषयी बोलू शकते; परंतु भारतीय घरांनी आधीच या तत्त्वांची जिवंत उदाहरणे सिद्ध केली होती, केवळ सिद्धांत म्हणून नव्हे, तर न्याहरी, दुपारचे आणि रात्रीचे जेवण म्हणून.

६. ‘ग्लुकोज’चा ध्यास : लयबद्ध जीवनशैलीने ‘ग्लुकोज’वर नियंत्रण मिळवता येते !

आज निरोगीपणाचे जग सततच्या ‘ग्लुकोज मॉनिटर्स’कडे (रक्तातील साखर पडताळणारे उपकरण) आकर्षित झाले आहे. लोक रक्तातील साखरेतील प्रत्येक वाढ आणि घसरणीचा मागोवा घेतात, जणू जीवनच एका आलेखापर्यंत न्यून केले जाऊ शकते. अर्थात् मोजमापात मूल्य आहे; पण वेडेपणात एक धोकाही आहे.

फळे, तांदूळ किंवा डाळी खाल्ल्यानंतर ग्लुकोजची वाढ ही चयापचय रोगासारखी नाही. सखोल समस्या बहुतेकदा इन्सुलिन प्रतिरोध आहे. ग्लुकोज योग्यरित्या हाताळण्यात शरिराची असमर्थता; कारण चयापचय प्रणाली कालांतराने खराब झाली आहे.

‘लिपिड’ (शरिरातील चरबी) प्रेरित इन्सुलिन प्रतिरोधनावरील संशोधनात असे दिसून आले आहे की, स्नायू आणि यकृत पेशींमध्ये अतिरिक्त चरबी जमा होणे, हे ‘इन्सुलिन सिग्नलिंग’मध्ये (कार्यामध्ये) कसे व्यत्यय आणू शकते (संदर्भ : सॅम्युअल आणि शुलमन, २०१०). ‘मधुमेह हा केवळ ‘कार्बोहायड्रेट्स’ (पिष्टमय पदार्थ)चा रोग नाही, तर चरबीची विषारी अवस्था आणि बिघडलेले इन्सुलिन कार्य यांच्याशी खोलवर जोडलेला आहे (संदर्भ : ग्रेगर, २०१५; ग्रेगर, २०१६)’, असा युक्तीवाद करत डॉ. मायकेल ग्रेगर यांनी ही कल्पना व्यापक प्रेक्षकांसाठी लोकप्रिय केली आहे. त्या अर्थाने आपल्या अनेक जुन्या खाद्यपरंपरा आजच्या ‘गॅझेट (उपकरणे)’चलित चिंतेपेक्षा शहाणपणाच्या होत्या. त्यांनी संयम, वनस्पतीकेंद्रित आहार, लवकर जेवणे, हंगामी अन्न, साधेपणा आणि संयम यांवर भर दिला. त्यांनी आम्हाला ग्लुकोजच्या प्रत्येक वक्ररेषेच्या भीतीने जगण्यास सांगितले नाही. त्यांनी आम्हाला लयबद्धपणे जगण्यास सांगितले. ज्ञान आणि ‘बायोहॅकिंग’ (विज्ञान, तंत्रज्ञान अन् जीवनशैलीतील पालट यांच्या उदाहरणार्थ आहार, झोप अन् व्यायाम इत्यादींच्या साहाय्याने मानवी शरिराची आणि मेंदूची कार्यक्षमता सुधारण्याची प्रक्रिया) यात हाच भेद आहे. ‘बायोहॅकिंग’चा प्रारंभ अनेकदा चिंतेपासून होतो. ज्ञानाचा प्रारंभ संतुलनापासून होतो.

७. ‘कॉर्टिसोल’ (मानवी शरिरातील तणाव निर्माण करणारे संप्रेरक) आणि शांतता

‘कॉर्टिसोल’च्या सध्याच्या वेडालाही हेच लागू होते. अचानक कॉर्टिसोल हा निरोगीपणाच्या जगाचा खलनायक बनला आहे. पोटाची चरबी, थकवा, मनःस्थिती पालटणे, खराब झोप आणि जवळजवळ प्रत्येक आधुनिक अस्वस्थतेसाठी समाजमाध्यमे याला उत्तरदायी धरतात. अर्थात् तणावाची संप्रेरके महत्त्वाची आहेत. दीर्घकालीन तणाव वास्तविक आहे; परंतु भारतीय विचारप्रणालीला व्यापक सत्य आधीच समजले होते, ‘मानसिक अस्वस्थता शरिराची हानी करते.’ योग, आयुर्वेद आणि पारंपरिक शास्त्र यांनी मनुष्याला वेगळ्या अवयवांमध्ये विभागले नाही. त्यांनी अन्न, झोप, श्वास, विचार, दिनचर्या, भावना आणि आचरण हे एकाच अखंड क्षेत्राचे भाग म्हणून पाहिले. अस्वस्थ मन ही केवळ एक मानसिक समस्या नव्हती. हा एक शारीरिक कोलाहल होता.

८. आरोग्य चांगले रहाण्यासाठी शरिराला लयबद्धतेची आवश्यकता

आधुनिक विज्ञान हळूहळू त्या एकात्मिक दृष्टीकोनाकडे परतत आहे. ते आता जळजळ, ‘ऑक्सिडेटिव्ह’ ताण (म्हणजे शरिरातील मुक्त रॅडिकल्स आणि अँटिऑक्सिडंट्स यांच्यातील असंतुलन) ‘एंडोथेलियल’ कार्य, आतड्यांचे आरोग्य, ‘मायटोकॉन्ड्रीया’, ‘टेलोमेरेस’, ‘सर्केडियन बायोलॉजी’, ‘व्हॅगल टोन’ आणि मज्जासंस्थेचे नियमन यांविषयी बोलते. या मौल्यवान संकल्पना आहेत. ते आपल्याला स्पष्टतेसह यंत्रणा समजून घेण्यास साहाय्य करतात; परंतु त्यांपैकी बर्‍याच गोष्टींमागे एक साधे सत्य आहे, जे जुन्या परंपरांनी बर्‍याच काळापासून समजून घेतले होते ते, म्हणजे शरिराला लयबद्धतेची आवश्यकता असते आणि अतिरेकामुळे ते बिघडते.

९. शरिराचे संतुलन राखणारा आयुर्वेदाचा एकात्मिक दृष्टीकोन

येथेच आयुर्वेदाकडे गंभीरपणे लक्ष देणे योग्य आहे. आयुर्वेदात कदाचित् ‘मायटोकॉन्ड्रीया’, ‘डोपामाईन’, ‘टेलोमेरेस’ किंवा हृदयाचे ठोके पालटण्याचे शब्दसंग्रह वापरले नसतील; पण जीवनशैली हे औषध आहे, हे त्यांना समजले. त्यांना हे समजले की, पचन, झोप, मानसिक स्थिती, वातावरण आणि दैनंदिन दिनचर्या यांचा सखोल संबंध आहे. राग, लोभ, अतीसेवन, रात्री उशिरा खाणे आणि अनियमित सवयी जीवाला त्रास देतात, हे समजले. आरोग्य, म्हणजे केवळ रोगाचा अभाव नव्हे, तर संतुलनाची उपस्थिती होय, हे समजले.

१०. आयुर्वेदातील पूर्वीच्या संकल्पनाविषयी आधुनिक आरोग्य उद्योगातील नवीन प्रचलित शब्द

आधुनिक आरोग्य उद्योग आता याचा पुन्हा तुकड्यांमध्ये शोध घेत आहे. ‘डिटॉक्स’ (शरीर शुद्धीकरण) हा नवीन प्रचलित शब्द आहे. त्यानंतर दाह किंवा सूज हा शब्द येतो. मग ‘मायक्रोबायोम’ (शरिरातील सूक्ष्मजीव समूह) त्यानंतर ‘कॉर्टिसोल’, ऑटोफॅजी (शरिरातील पेशींचा पुनर्वापर), ‘मायटोकॉन्ड्रीया’ आरोग्य (शरिरातील ऊर्जाकेंद्राचे आरोग्य), जैविक वय, ‘एपिजेनेटिक रिप्रोग्रॅमिंग’ (म्हणजे आपल्या ‘डी.एन्.ए.’च्या मूळ रचनेत कोणताही पालट न करता पेशींच्या बाहेरील अनुवंशिक खुणा किंवा माहिती (Epigenetic Marks) पुसून टाकून ती नव्याने सेट करण्याची जैविक प्रक्रिया) उद्या ते ‘न्यूरोइन्फ्लेमेशन’ (मेंदू आणि पाठीच्या कण्यामध्ये (मध्यवर्ती मज्जासंस्था) असणार्‍या मज्जातंतूंच्या ऊतींची जळजळ किंवा सूज होय) किंवा काही नवीन घालण्यायोग्य मेट्रिक असू शकते. हे चक्र चालू रहाते.

११. विज्ञानातील आत्मसन्मान

भारताने आधुनिक विज्ञानाला नाकारू नये. आपल्याला अधिक विज्ञानाची आवश्यकता आहे, उणे-अधिक नाही. आपल्याला अधिक संशोधन, अधिक वैद्यकीय चाचण्या, अधिक कठोर प्रमाणीकरण आणि पारंपरिक ज्ञान, तसेच समकालीन औषध यांच्यातील अधिक प्रामाणिक संवादाची आवश्यकता आहे; परंतु आपण आपला बौद्धिक आत्मसन्मानही परत मिळवला पाहिजे. शोकांतिका अशी नाही की, पाश्चिमात्य देश भारतीय पद्धतींचा अभ्यास करत आहेत. ते स्वागतार्ह आहे; परंतु शोकांतिका अशी आहे की, पाश्चिमात्य मान्यता आल्यानंतरच अनेक भारतीय त्यांच्या स्वतःच्या वारसाला महत्त्व देऊ लागतात. आपल्यासमोरचे काम, म्हणजे आंधळेपणा नव्हे. तो परिपक्व आत्मविश्वास आहे. आपण असे म्हणू शकलो पाहिजे, ‘होय, आधुनिक विज्ञान आवश्यक आहे; पण हो, आपल्या हिंदु संस्कृतीने मानवी आरोग्य, शिस्त आणि दीर्घायुष्य यांविषयीची सखोल निरीक्षणेही जतन केली आहेत.’ ते दोघे एकमेकांचे शत्रू असण्याची आवश्यकता नाही. कोणती परंपरा जतन केली आहे, हे प्रयोगशाळा प्रकाशात आणू शकते. परंपरेमुळे असे प्रश्न निर्माण होऊ शकतात, जे विज्ञानाने आताच विचारायला प्रारंभ केला आहे.

१२. तालबद्धतेविषयी ज्ञान

शेवटी खरे आरोग्य म्हणजे ‘फॅड’ (वेड) नसते. ते ‘गॅझेट’ नाही. हा सामाजिक माध्यमांवर सर्वाधिक चर्चा केला जाणारा अत्याधुनिक शब्द नाही, तर ती एक लय आहे. तो संयम आहे. तो म्हणजे श्वास. ते हिंसा आणि अतिरेक नसलेले अन्न आहे. ती म्हणजे झोप, शांतता आणि स्वनियंत्रण. ते शरिराच्या विरोधातील कायमस्वरूपी युद्ध नाही, तर शरिरासह जगण्याचे ज्ञान आहे. कदाचित् सर्व ‘पॉडकास्ट’ (छोट्या मुलाखती), कागदपत्रे, उपकरणे आणि कल यांच्या क्षणानंतर आधुनिक माणूस शेवटी जिथे माझ्या आजीने शांतपणे प्रारंभ केला होता, तिथे पोचू शकतो – सूर्योदयापूर्वी, शांततेत, रिकाम्या पोटी, स्थिर श्वासाने आणि शांत मनाने !                   (समाप्त)

लेखक : श्री. मयंक जैन

(श्री. मयंक जैन हे माहितीपट निर्माते आणि ‘रूट स्टॉक फिल्म्स प्रायव्हेट लिमिटेड’चे संचालक आहेत. ‘क्रिमसन क्रिसेंट-द लास्ट क्वार्टर’ हा त्यांचा अलीकडील माहितीपट दक्षिण आशिया आणि युरोपमधील कट्टरतावादावरील २ दशकांच्या क्षेत्रीय कार्यावर आधारित आहे.)

(साभार : ‘न्यूज १८’ वृत्तवाहिनी)