शहरी नक्षलवाद म्हणजे राष्ट्रासमोर असलेले आव्हान !

राष्ट्रीय सुरक्षेच्या क्षेत्रात आव्हाने केवळ युद्धक्षेत्रापुरती किंवा सीमारेषेवरील संघर्षापुरती मर्यादित नाहीत. यात आज सर्वांत अधिक गंभीर असलेले आणि संभाव्य धोके हे बाहेरील शत्रूकडून नाही, तर ज्यांना ‘शहरी नक्षलवादी’ म्हणून संबोधले जाते, अशा एका विशिष्ट विचारसरणीने प्रेरित झालेले बुद्धीवादी, कार्यकर्ते आणि व्यावसायिक यांच्यापासून आहे. माजी संरक्षण प्रमुख कै. जनरल बिपीन रावत यांनी युद्धाला ‘ढाई मोर्चे का युद्ध’ (म्हणजे दोन आणि अर्ध्या आघाडीवरचे युद्ध), असे संबोधले आहे. त्यामध्ये अर्ध्या आघाडीमध्ये त्यांनी नक्षलवादाचा समावेश केला आहे आणि दुसर्‍या २ आघाड्या म्हणजे चीन अन् पाकिस्तान आहेत.

जे बाह्यतः समाजामध्ये मानाच्या स्थानावर आहेत, ते राज्यघटनेने स्थापित सरकारला उलथवून टाकण्यासाठी सशस्त्र माओवादी बंडखोरीला कायदेशीर मानून त्याला पाठिंबा देऊन त्याचा प्रसार करतात. कित्येक दशके त्यांनी भारताच्या विरोधात असलेले छुपे; परंतु प्रत्यक्षात असलेले वैचारिक जाळे विणले आहे आणि नक्षलवाद्यांचे समर्थक त्यांच्या विरोधातील असहमती दडपण्यासाठी याचा हत्यार म्हणून वापर करत आहेत. वादाकडे दुर्लक्ष करून राष्ट्रीय सुरक्षा, नागरी स्वातंत्र्य आणि भारताचे भविष्य घडवणारे वैचारिक युद्ध या संदर्भात या प्रश्नाकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.

१. नक्षलवाद संकल्पना

शहरी नक्षलवादाची पूर्ण कल्पना येण्यासाठी नक्षलवादी चळवळीपासून प्रारंभ केला पाहिजे. वर्ष १९६७ मध्ये बंगालमधील नक्षलबारी खेड्यामध्ये माओवादी विचारसरणीने प्रेरित झालेल्या तेथील शेतकर्‍यांनी हिंसाचारी उठाव केला. सशस्त्र क्रांती करून भारतीय राजसत्ता उलथवून टाकणे, हे त्याचे ध्येय होते आणि आहे. काही दशकाअंती ही चळवळ देशातील अनेक भागांमध्ये विशेषतः आदिवासी आणि अविकसित भागांमध्ये पसरली अन् ‘रेड कॉरिडॉर’ (साम्यवाद्यांचे राज्य असलेला पट्टा) या संकल्पनेचा उदय झाला.

ग्रामीण नक्षलवाद हा हिंसाचारी आणि सशस्त्र, तर शहरी नक्षलवाद हा गुप्त, धोरणात्मक अन् वैचारिक शस्त्र आहे. यामध्ये शैक्षणिक व्यासपिठे, प्रसारमाध्यमे, अशासकीय संघटना, न्यायिक मंच, न्यायालये, बार असोसिएशन, सांस्कृतिक संस्था यांच्या माध्यमातून फूट पाडणारी आणि विनाशक (ते त्यांना ‘क्रांतीकारी’ म्हणतात) विचारसरणीचा प्रसार केला जातो अन् राज्ययंत्रणा आतून कमकुवत केली जाते. जंगलातील हातात बंदूक घेणार्‍या नक्षलवाद्यांहून वेगळे असलेले हे शहरी नक्षलवादी हे युद्धभूमीपासून दूर आहेत; परंतु या संघर्षापासून दूर नाहीत. ते शाळेचे वर्ग, संचालक समिती कक्ष, वृत्त विभाग आणि घराच्या बैठकीच्या खोलीत यांमध्ये हे युद्ध चालू करतात.

२. शहरी नक्षलवाद्यांचे गुणधर्म

शहरी नक्षलवादी हे असंघटित बंडखोरांप्रमाणे नाहीत. ती नेहमी सुशिक्षित, बोलण्यात वाक्बगार आणि वैचारिक दृष्टीने प्रेरित माणसे आहेत. समाजातील आदरणीय व्यक्तींच्या वर्तुळात सहजपणे मिसळून त्यांच्या मनात विध्वंसक विचार पसरवण्याविषयी ते परिणामकारक कार्य करतात. नक्षलवाद्यांशी संबंधित काही सामान्य गुणधर्म खालीलप्रमाणे आहेत.

अ. उच्चशिक्षण आणि समाजातील स्थान : पुष्कळ शहरी नक्षलवादी अधिवक्ता, प्राध्यापक, लेखक, मानवाधिकार कार्यकर्ते, पत्रकार, अशासकीय संघटनांतील कार्यकर्ते आणि सरकारी नोकरही आहेत. त्यांच्या व्यावसायिक क्षेत्रातील उच्च स्थानामुळे ते काय सांगतात किंवा करतात त्याच्यावर विश्वास बसून त्यांचा प्रभाव पडतो.

आ. वैचारिक ताठरपणा : त्यांच्यामध्ये मार्क्स-लेनिन माओवादी यांचे विचार खोलवर रूजल्याने ते भारताकडे अत्याचारी, भांडवलशाही आणि फॅसिस्ट देश या दृष्टीने बघतात. ‘सुधारणा करणे’, हे त्यांचे ध्येय नसून ‘आता संपूर्ण असलेली लोकशाही रचना पूर्णपणे उलथवून टाकणे’, हे आहे.

इ. संस्थात्मक घुसखोरी : लोकमत सिद्ध करणे, युवकांवर प्रभाव पाडणे आणि देशातील कार्यामध्ये अडथळे आणणे यांसाठी शहरी नक्षलवादी शैक्षणिक, प्रसारमाध्यमे, विचारवंत, बार संघटना अन् न्यायव्यवस्था यांमध्ये घुसखोरी करतात.

ई. अप्रत्यक्षपणे कार्य करण्याची भूमिका : त्यांच्याकडे शस्त्रे असतीलच, असे नाही; परंतु ते अटक झालेल्या माओवाद्यांना धोरणात्मक मार्गदर्शन आणि न्यायालयीन साहाय्य करतात अन् भूमीगत कार्यकर्त्यांच्या जाळ्याशी समन्वय साधतात.

उ. ‘नॅरेटिव्ह’ (खोटे कथानक) युद्ध : बोलण्याचे स्वातंत्र्य, धर्मनिरपेक्षता किंवा सामाजिक न्याय यांच्या नावाखाली ते माओवाद्यांचा हिंसाचार सूक्ष्मपणे कायदेशीर मानतात अन् ‘भारत राष्ट्र अवैध आहे’, अशी खोटी कथानके पसरवून देशातील कथानकांना आव्हान देतात.

३. भारत राष्ट्र उद्ध्वस्त करणे, हे नक्षलवाद्यांचे ध्येय !

गुप्तहेर विभागाचे अनेक अहवाल आणि साम्यवादी नक्षलवादी चळवळींचा अभ्यास यांच्या म्हणण्याप्रमाणे ‘शहरी नक्षलवाद्यांचे ध्येय भारत देश नष्ट करून त्याच्या जागी लोकांचे सरकार स्थापन करणे’, या माओवाद्यांच्या मोठ्या ध्येयाशी जुळणारे आहे. त्यांची वैचारिक वचनबद्धता ही ‘लोकशाही संस्थांशी नाही, तर कोणत्याही मार्गाने सामाजिक वर्गात संघर्ष, क्रांती करणे आणि शेवटी सत्ता काबीज करणे’, हा आहे. या शहरी नक्षलवादाचे धोरण खालील गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करत आहे.

अ. सामाजिक अस्थिरता, आंदोलने आणि नागरिकत्व सुधारणा कायद्याच्या विरोधातील चळवळ, खोट्या पीक खरेदी धोरणाखाली शेतकर्‍यांचे आंदोलन इत्यादी देशविरोधी कारवाया करून देशात अस्वस्थता पसरवणे, हे त्यांचे धोरण आहे.

आ. जातीय भेदभाव, आदिवासींचे स्थलांतर, गरिबी, पोलिसांचे क्रौर्य, ब्राह्मणांविषयी कल्पनेतील संकल्पना, भांडवलशाही इत्यादी विषय लोकांना देशविरोधी चळवळीसाठी वापरणे. रोहित वेमुला आत्महत्या प्रकरणाविषयी आंदोलन, नर्मदा बचाव आंदोलन, कुंदनकुलम् येथील अणूभट्टीच्या विरोधातील आंदोलन, ब्राह्मणांनी इतर जातींविषयी केलेला कल्पित भेदभाव ही याची काही उदाहरणे आहेत.

इ. शिक्षित युवकांना विशेषतः विद्यापिठातील युवकांना त्यांच्या ‘नॅशनल स्टुडंट्स युनियन ऑफ इंडिया’सारख्या क्रांतीकारी संघटनेत भरती करणे.

ई. देशातील अस्तित्वात असलेल्या कायद्यांमध्ये सुधारणा करून कायद्याची कार्यवाही करण्यासंबंधी प्रस्तावित विधेयकांना विरोध करणे आणि सशस्त्र दले अन् कारागृहात असलेल्या बंडखोरांना साहाय्य करणे यांद्वारे देशातील संस्था कमकुवत करणे. वरवरा राव, प्रा. जी.एन्. साईबाबा, सुधा भारद्वाज, वर्नन गोन्सालविस, गौतम नवलखा, अरुण परेरा यांना न्यायालयीन साहाय्य करून त्यांच्या बाजूने दबावगट निर्माण करणे. हे सर्व ‘मानवाधिकारांचा भंग’ किंवा ‘बोलण्याचे स्वातंत्र्य’ या नावाखाली केले जात आहे.

उ. साहित्य, कला, चित्रपट आणि सामाजिक माध्यमे यांमधून सशस्त्र क्रांती अन् राष्ट्रीय संस्थांची अपकीर्ती करणारी विचारधारा असलेले वातावरण सिद्ध करणे. शहरी नक्षलवाद्यांची आघाडी ही महत्त्वाची आहे; कारण ग्रामीण भागात होणारा उठाव टिकवून ठेवण्यासाठी बौद्धिक दृष्टीने लागणारे कायदेशीर साहाय्य आणि रणनीतीचे नियोजन ही आघाडी करते.

(क्रमशः उद्याच्या दैनिकात)

लेखक : मेजर सरस त्रिपाठी (निवृत्त), प्रज्ञामठ पब्लिकेशन्स, गाझियाबाद, उत्तरप्रदेश.

पुढील भाग वाचण्यासाठी क्लिक करा → https://sanatanprabhat.org/marathi/947190.html