योग आणि त्याद्वारे आत्मोन्नती !

‘आजकाल योग केवळ शारीरिक व्याधी किंवा शरीरसौष्ठव यांकरता अधिक प्रमाणात केला जातो; परंतु योग हा शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक या तिन्ही स्तरांवर लाभदायक आहे. मानवी मन हे चंचल असून ते सदैव विषयासक्त असते. त्याला नियंत्रित आणि एकाग्र करण्याकरता आचार्य पातंजलींनी ‘अष्टांगयोग’ सांगितला आहे. अष्टांगयोगाच्या सतत अभ्यासामुळे शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक उन्नती होऊन शेवटी कैवल्यप्राप्ती (मोक्षप्राप्ती) होते. योग साधनेसाठी पुढील ८ अंगांचा क्रमाने अभ्यास करणे आवश्यक आहे. यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी यांना ‘अष्टांग’ म्हणतात. यातील प्रथम ५ अंगांना ‘बहिरंग’ योग, तर उर्वरित ३ अंगांना ‘अंतरंग’ योग असे म्हणतात.

१. यम

यांचे पालन केल्याने मनाचे रज आणि तम दोष दूर होऊन ते सात्त्विक गुणांनी युक्त होते. नैतिक आणि सामाजिक आरोग्यासाठी हे उपयुक्त आहे. यामध्ये अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करणे), ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह (संचय न करणे) इत्यादींचा समावेश होतो. वरील आचरणाने व्यक्ती सात्त्विक व्हायला लागते. आचरण हे व्यवहारात आणि समाजात स्थैर्य निर्माण करणारे होते.

२. नियम

स्वतःचे जीवन अनुशासनबद्ध करणारी आणि आरोग्यास पूरक अशी कर्तव्ये अन् भावना यांना नियम म्हणतात. पातंजलींनी पुढील ५ नियम वर्णन केले आहेत.

अ. शौच : यामध्ये शारीरिक आणि मानसिक शुद्धी समाविष्ट होतात. पंचकर्मासारखे उपचार, तसेच यौगिक क्रिया (धौती, नेती, नौत्वी, त्राटक इत्यादी) यांमुळे शारीरिक शुद्धी होते, तर सत्याचे आचरण, षड्रिपूंचा त्याग यांमुळे मनाची शुद्धी होते.

आ. संतोष : सुख-दुःख, लाभ, हानी, अनुकूलता-प्रतिकूलता या द्वंद्वांच्या स्थितीत नेहमी संतुष्ट रहाणे, म्हणजे संतोष होय. मनामध्ये समत्वाची भावना बाळगणे, म्हणजे संतोष होय.

इ. तप : मंत्र-जप, अनुष्ठान, व्रत-वैकल्य, उपासना इत्यादी करणे; परंतु हे करतांना स्वतःचे आचरण मात्र शुद्ध हवे. मनात सद्भावना असावी.

मानसन्मान या उद्देशाने किंवा ढोंगीपणाने केलेले तप, तसेच विधीरहित, दुसर्‍यांचा नाश होण्याच्या उद्देशाने केलेले तप राजसिक आणि तामसिक असते. महर्षि व्यास यांच्यानुसार तपरहित मनुष्याला योग सिद्ध होत नाही.

ई. स्वाध्याय : इष्टदेवतेची उपासना करणे, नामस्मरण करणे, स्तोत्रांचे पठण करणे इत्यादी स्वाध्यायाची सिद्धी झाल्यास इष्टदेवता प्रसन्न होऊन दर्शन देते. साधकाला तशा अनुभूतीही येतात.

उ. ईश्वरप्रणिधान : कोणत्याही कर्माच्या फळाची अपेक्षा न करता ईश्वराला अर्पण करणे, म्हणजे कर्ता करवता ईश्वर आहे, अशी भावना असणे, म्हणजे ईश्वरप्रणिधान.

३. आसन

स्थिरत्व आणि सुखानुभूती हे आसनाचे खरे स्वरूप आहे. व्याधीप्रतिबंधनासाठी आसनांचे विशेष महत्त्व आहे. आसनांचा अभ्यास तज्ञ व्यक्तींकडून शिकूनच करावा.

४. प्राणायाम

श्वासोच्छ्वास ही शरिरातील महत्त्वाची क्रिया असून तिच्या योग्यायोग्यतेवरच आरोग्य टिकून असते. भोजन, निद्रा, चालणे, परिश्रम इत्यादींचा आपल्या श्वसनावर परिणाम होत असतो. या क्रियांच्या वेळी प्राणशक्तीचा अपव्यय होत असतो. तो अपव्यय टाळण्यासाठी प्राणायाम ही उत्तम यौगिक क्रिया आहे. श्वासोच्छ्वासावर नियंत्रण ठेवून प्राणशक्ती वश करता येते आणि ते प्राणायामाने साध्य होते; म्हणून आसनांच्या जोडीला प्राणायामाचा सराव अवश्य करावा.

५. प्रत्याहार

इंद्रियांना (ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये) आपल्या विषयांपासून अलिप्त ठेवून चित्ताच्या स्वरूपाला अनुसरून रहाणे, म्हणजे प्रत्याहार होय. प्रत्याहारामुळे मनाला स्थिरता प्राप्त होते. मनाची विविध विषयांतील आसक्ती न्यून होऊ लागते. मनाची चंचलता नष्ट होते. आवड-निवड नष्ट होते. सत्त्वगुणांची वाढ झाल्याने मानसिक व्याधी हळूहळू नष्ट होतात.

६. धारणा

चित्ताला विशिष्ट स्थानावर स्थिर करणे, म्हणजे धारणा होय. देवतेचे चित्र किंवा भ्रूमध्याच्या ठिकाणी नासाग्रांवर चित्त एकाग्र करत नामजप करणे. हे करतांना साधक देहभान विसरून तल्लीन होऊन जातो. त्यामुळे मनातील विचारांवर नियंत्रण येते आणि मन एकाग्र होते.

७. ध्यान

एखाद्या वस्तूवर लक्ष केंद्रित करून चित्त एकाग्र केल्यास त्याच ठिकाणी त्याची एकतानता होणे, म्हणजे सारखे त्याच वस्तूचे चिंतन करत रहाणे, याला ‘ध्यान’ म्हणतात. ईश्वराचे सतत नामस्मरण करण्याचा ध्यास लागणे म्हणजे ‘ध्यान’ होय.

८. समाधी

ज्याचे ध्यान करत आहोत, त्यात तल्लीन होऊन साधकाला स्वतःच्या अस्तित्वाचेही भान रहात नाही, त्या स्थितीला ‘समाधी’ म्हणतात. मन अात्म्यामध्ये स्थिर होऊ लागते आणि मनाला सुख-दुःखाची जाणीव होत नाही. आनंदाची परमावस्था समाधीमुळे प्राप्त होते. यानंतर मनुष्य मोक्षप्राप्तीकडे वाटचाल करू लागतो.

अशा प्रकारे योग, प्राणायाम हे आपल्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याकरता उपयुक्त आहेतच; परंतु जिवाची आध्यात्मिक उन्नती होण्याच्या दृष्टीनेही अष्टांगयोगात विविध उपाय सांगितले आहेत. प्रत्येक जिवाची धडपड ही आनंदाकरता असते. आनंदप्राप्तीसाठी केवळ शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य चांगले असून चालणार नाही, तर त्याला अध्यात्म्याची जोड देणेही आवश्यक आहे.’

– वैद्या (सौ.) मुक्ता लोटलीकर, पुणे. (१७.६.२०२५)