संस्कारमूल्ये रुजवतांना आध्यात्मिक साधनेमुळे झालेला अद्वितीय लाभ !

‘फोंडा, गोवा येथील सनातनच्या साधिका सौ. शिल्पा अभिजीत नाडकर्णी यांचा १७ वर्षीय मुलगा कु. आर्यमन. त्याच्याकडून नर्सरी स्तरावरील शैक्षणिक अपेक्षा अतिशय अल्प होत्या. तो शैक्षणिकदृष्ट्या कधी प्रगती करू शकेल कि नाही, याविषयी त्याच्या शिक्षकांना निश्चिती नव्हती; कारण त्याला उभ्या किंवा आडव्या रेषा (लहान मुलांना लिहायला शिकवतांना सर्वप्रथम आडव्या-उभ्या रेषा काढायला शिकवतात) यांसारख्या लेखनाच्या मूलभूत संकल्पनाही समजत नसत. त्यामुळे ‘ऑटिझम्’ग्रस्त आर्यमनच्या शैक्षणिक भवितव्याविषयी साशंकता होती. आज हाच आर्यमन कोणतेही साहाय्य न घेता १० वीच्या मुख्य प्रवाहातील बोर्ड परीक्षेला बसला आणि ८६ टक्के गुण मिळवून उत्तीर्ण झाला. २८ जून या दिवशी प्रसिद्ध झालेल्या लेखात आपण ‘कु. आर्यमन ‘ऑटिझम’ग्रस्त असल्याचे झालेले निदान, पालकांचा झालेला संघर्ष आणि त्याच्यावरील उपचारांचा प्रारंभ’, ही सूत्रे वाचली. आज या लेखाचा अंतिम भाग येथे देत आहोत.

लेखाचा भाग १ पाहण्यासाठी पुढील लिंकवर क्लिक करा : https://sanatanprabhat.org/marathi/1055599.html

७. मुख्य प्रवाहातील शिक्षणातील अडचणी

जेव्हा औपचारिक शिक्षणाची वेळ आली, तेव्हा मला ‘शालेय सिद्धता’ या वैद्यकीय संकल्पनेविषयी माहिती नव्हती. या संकल्पनेच्या अंतर्गत मुलामध्ये संरचनात्मक वर्गात बसण्यासाठी आवश्यक असलेले मूलभूत भावनिक नियंत्रण आहे कि नाही, याचे मूल्यांकन केले जाते. वर्ष २०११ मध्ये त्यासाठी आर्यमन अजिबात सिद्ध नव्हता. शाळेच्या वातावरणातील प्रचंड गोंगाट आणि धकाधकीचे वातावरण यांमुळे त्याच्यावर तीव्र संवेदनात्मक दबाव निर्माण झाला. त्यामुळे तो सतत वर्गातून बाहेर पळू लागला आणि शाळेच्या परिसरात अविरतपणे धावू लागला. ‘ऑटिझम’ असलेल्या मुलांना शालेय शिक्षणातील पारंपरिक पद्धती (खडू आणि फळा) कळत नाही. अशी मुले ‘व्हिज्युअल लर्नर’ असल्यामुळे त्यांना चित्रे आणि व्हिडिओ यांच्या माध्यमांतून शिकवल्यास ते कायमस्वरूपी लक्षात रहाते. काहींना स्पर्शाच्या माध्यमातून लवकर कळते; म्हणून बहुसंवेदी अध्यापन पद्धती (मल्टी सेन्सोरिअल टीचिंग मेथड) महत्त्वाची ठरते.

८. लिहिण्या-वाचण्यात आर्यमनची विलक्षण प्रगती

त्याची अस्वस्थता ओळखून मी कठोर दीर्घकालीन शैक्षणिक टप्पे सोडून दिले. ‘त्याला असे शिक्षण मिळावे, जे त्याच्यासाठी प्रत्येक दिवस एक शांततापूर्ण आणि आनंदी अनुभव असेल’, असा विचार माझ्या मनात बळावू लागला. ‘मोठा झाल्यावर तो एक रेषाही काढू शकला नाही किंवा परीक्षेत उत्तीर्ण होऊ शकला नाही, तरीही मी त्याला उत्तम शिष्टाचार, दैनंदिन जीवनातील सभ्यता आणि मूलभूत आनंद शिकवण्यासाठी स्वत:ला समर्पित करीन, हेच माझे सर्वोच्च प्राधान्य असेल’, असा मी ठाम निर्धार केला.

नर्सरीपासून थेट दुसर्‍या इयत्तेपर्यंत आर्यमनला केवळ मूलभूत अक्षरे ओळखण्यास लावण्यासाठी मला निकराचा संघर्ष करावा लागला. हा अडथळा दूर करण्यासाठी मी ‘हॅन्डरायटिंग विदाऊट टीयर्स’ नावाचा एक विशिष्ट संवेदी अभ्यासक्रम स्वीकारला. त्यात ‘ओले-कोरडे-प्रयत्न’ या स्पर्शात्मक पाटीच्या पद्धतीचा वापर केला जातो. ही संवेदी पद्धत त्याच्या मेंदूला लगेचच पटली. बहुतेक शहरी कुटुंबे इंग्रजी शिक्षणासाठी आग्रह धरत असतांना आम्ही आर्यमनला प्रामुख्याने त्याच्या मातृभाषेत, म्हणजेच मराठीत शिक्षण देण्याचे ठरवले. ‘ऑटिझम् स्पेक्ट्रम’वरील व्यक्तींना पारंपरिकरित्या वाचनाच्या आकलनात मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागत असला, तरी (अनेकदा शब्दांचा खरा अर्थ न समजता ते मोठ्याने वाचतात), त्याचे शिक्षण मराठीत झाल्यामुळे आर्यमन यशस्वीपणे मराठी वाचू आणि लिहू शकला, तसेच विषयाचे खर्‍या अर्थाने आकलन करू शकला. आता आम्ही इंग्रजीमध्ये त्याचा आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी काळजीपूर्वक प्रयत्न करत आहोत.

९. ‘शॅडो टीचर्स’चे (साहाय्यक शिक्षकांचे) महत्त्वपूर्ण साहाय्य

आर्यमनला वर्गात बसण्याच्या सततच्या अडचणी आणि संवेदनात्मक उद्रेक असूनही त्याला मुख्य प्रवाहातील नियमित शाळेच्या वातावरणात ठेवण्यासाठी आम्ही एका ‘शॅडो टीचर’ (सावलीसारखी समवेत राहून साहाय्य करणारी व्यक्ती) वर अवलंबून होतो. ही व्यक्ती शालेय दिवसांमध्ये मुलासाठी अक्षरशः प्रत्यक्ष सावलीप्रमाणे काम करते. ‘शॅडो टीचर’ची भूमिका अत्यंत आव्हानात्मक असते. ती वर्गात मुलाच्या अगदी शेजारी बसते. मुलांमध्ये ‘ज्ञानेंद्रियांच्या भारा’ची (‘सेन्सरी ओव्हरलोड’ची) लक्षणे दिसू लागताच ती व्यक्ती त्यांना शारीरिकरित्या शांत विशेष कक्षात (‘रिसोर्स रूम’मध्ये) किंवा खेळण्याच्या जागेत घेऊन जाते. तेथे मुलाची सूक्ष्म-हालचाल कौशल्ये नोंदवून घेतली जातात आणि आवश्यकतेनुसार मुलांना विशेष प्रशिक्षण दिले जाते. आर्यमनला अभ्यासक्रमासह गती ठेवण्यास साहाय्य करण्यासाठी सोप्या पाठांतराचे प्रशिक्षण द्यावे लागत होते. हे प्रशिक्षण देणारे महाविद्यालयाचे पदवीधर साधारणपणे एका वर्षानंतर कायमस्वरूपी नोकरीला लागत होते. त्यामुळे मला प्रत्येक शैक्षणिक वर्षाच्या प्रारंभी एका नवीन प्रशिक्षणार्थी शिक्षकाचा शोध घ्यावा लागायचा. ‘शॅडो टीचर’चा आर्थिक भारही आम्ही जवळपास १० वर्षे सांभाळला.

१०. सामाजिक कौशल्ये आणि एकांतातील खेळ यांचे व्यवस्थापन

आर्यमनचा सामाजिक विकास सांभाळतांना आम्हाला व्यावहारिक तडजोडीही कराव्या लागल्या. प्रारंभी मी त्याला त्याच्या समवयस्कांसमवेत खेळण्यासाठी नियमितपणे मैदानात घेऊन जायचे. तथापि तो पूर्णपणे एकटा खेळतांना खरोखरच अधिक आनंदी आणि शांत असतो, असे माझ्या लक्षात आले. त्यानंतर मी जाणीवपूर्वक त्याला गुंतागुंतीच्या सामाजिक परिस्थितीत बलपूर्वक न ढकलण्याचा निर्णय घेतला.

‘ऑटिझम् स्पेक्ट्रम’ असलेल्या मुलाला समवयस्कांसमवेत खेळण्याचे आणि गटातील परस्पर संवादाचे अलिखित, तसेच वेगाने पालटणारे नियम शिकवण्यासाठी प्रचंड समर्पित प्रशिक्षणाची आवश्यकता असते. त्याचा मूलभूत अभ्यास आणि मुख्य उपचार यांचे व्यवस्थापन करण्यातच माझी १०० टक्के ऊर्जा व्यय होत होती. माझ्या पतीच्या व्यावसायिक मर्यादा होत्या. त्यामुळे त्यांना वर्तणूक प्रशिक्षणासाठी वेळ मिळत नसे. त्यामुळे मी जाणीवपूर्वक त्याला समवयस्कांमध्ये मिसळण्यासाठीचे प्रयत्न करण्यास सोडून दिले. आता जरी त्याला प्रौढांसमवेत मिसळायला आवडत असले, तरी त्याचा आत्मविश्वास पूर्णपणे भाषेवर अवलंबून आहे. जर त्याच्याशी मराठीत बोलले, तर तो खुलून दिसतो; पण जर एखाद्या अनोळखी व्यक्तीने त्याच्याशी इंग्रजीत संवाद साधला, तर तो विनम्रपणे हसून आणि मान डोलावून त्याचा कोलाहल लपवतो.

११. ‘ऑटिझम् स्पेक्ट्रम’कडे पहाण्याचा आध्यात्मिक दृष्टीकोन !

‘थेरपी सेंटर’ने मला प्रतिदिन स्वतःसाठी वैयक्तिक आनंदाचे क्षण सक्रीयपणे शोधायला सांगितले. त्यानुसार मी चॉकलेट खाणे, चित्रपट पहाण्यासाठी बाहेर जाणे इत्यादी कृती करू लागले. या एकाकीपणात टिकून रहाण्यासाठी मी इतर व्यक्तींकडून भावनिक मान्यतेची अपेक्षा करणे पूर्णपणे थांबवले आणि माझे संपूर्ण लक्ष अध्यात्माकडे वळवले. माझ्या पतीनेही हाच आध्यात्मिक पाया जपला होता. आपल्या जीवनातील ८० टक्के अडचणींमागील मूळ कारण आध्यात्मिक असते, हे लक्षात घेऊन मी ‘फिजिओथेरपी’ सत्र चालू असतांनाच आध्यात्मिक साधना चालू केली.

१२. काही हृदयद्रावक अनुभव

१२ अ. लहान मुलाकडून उपहासात्मक चेष्टा-मस्करी : आर्यमनला कधी-कधी उपहासाचाही सामना करावा लागला. एका आध्यात्मिक स्थळाच्या ठिकाणी सामूहिक ध्यान चालू होते. तेव्हा जवळच बसलेला एक लहान मुलगा आर्यमनच्या पाठीमागे क्रूर आणि उपहासात्मक हावभावांसह हातवारे करू लागला. मी त्याला रंगेहाथ पकडले आणि जाब विचारला.

१२ आ. ‘शॅडो टीचर’कडून छळ : आम्ही एका ‘शॅडो टीचर’ची नेमणूक केली होती. ती शाळेत बंद दाराआड आर्यमनचा पद्धतशीरपणे छळ करत होती आणि त्याच्याशी चुकीचे वर्तन करत होती; परंतु आर्यमनला संवाद करण्यात अडथळा असल्याने त्याने ती घटना आम्हाला सांगितली नाही. ‘कोविड-१९’मुळे लागू झालेल्या कठोर दळणवळबंदीच्या काळात शाळा बंद पडल्या. त्यामुळे तो सलग ६ मास घराच्या सुरक्षित आणि संरक्षित वातावरणात राहिला. ६ मासांच्या सुरक्षिततेनंतर त्याच्या मनातील तो दाबून ठेवलेला आघात अंतत: बाहेर पडला आणि तो अचानक ढसाढसा रडू लागला. त्यानंतर त्याने त्याच्याशी शाळेत घडलेला संपूर्ण प्रसंग सांगितला.

१२ इ. कुटुंबाकडून घडलेली अत्यंत संवेदनशील चूक : एका ठिकाणी आर्यमन सार्वजनिक स्वच्छतागृह शोधत होता. तेव्हा त्याच्या वडिलांनी त्याला स्वत:कडे बोलावले. तेव्हा आर्यमन आपली अडचण सांगण्याऐवजी आज्ञाधारकपणे वडिलांकडे आला. परिणामी भर सार्वजनिक ठिकाणीच कपड्यांमध्ये त्याला लघवी झाली.

१३. भविष्यकालीन सुरक्षिततेच्या दृष्टीने कायदेशीर उपाययोजना

‘आम्ही वृद्ध झाल्यावर किंवा आपल्या पाठीमागे या मुलाचे काय होणार ?’, ही समस्या बहुतेक ‘ऑटिस्टिक’ मुलांच्या पालकांना भेडसावत असते. यासंदर्भात पडलेल्या प्रश्नाचे अतिशय रचनात्मक उत्तर मला विलेपार्ले येथील ‘यश चॅरिटेबल ट्रस्ट’च्या संस्थापिका डॉ. सुषमा नगरकर यांच्याकडून मिळाले. डॉ. सुषमा यांनी सांगितले, ‘विशेष आवश्यकता असलेल्या मुलांच्या कुटुंबांकडून अनेकदा एक गंभीर चूक घडते. ती म्हणजे, ते मुलाच्या केवळ शारीरिक उपचारांवर लक्ष केंद्रीत करतात; पण त्याच्या भविष्यासाठी अत्यंत आवश्यक असलेल्या कायदेशीर संरचनेकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करतात. त्यामुळे पालकांनी त्वरित कायदेशीर उपाययोजनांची कार्यवाही करणे आवश्यक आहे. त्यात कायदेशीररित्या बंधनकारक आणि नोंदणीकृत असे ‘वैयक्तिक मृत्यूपत्र’ सिद्ध करणे, अधिकृत आणि कायदेशीररित्या कायमस्वरूपी पालकाची नियुक्ती करणे (लिगल गार्डियन) , तसेच कुटुंबाची सर्व वैयक्तिक भांडवली मालमत्ता आणि स्थावर मालमत्ता एका काटेकोरपणे संरक्षित अन् कायदेशीररित्या ‘खासगी ट्रस्ट’मध्ये हस्तांतरित करणे, या ३ गोष्टी कराव्या.

आपल्या मुलाला एक सन्माननीय आणि सुरक्षित जीवन मिळावे, जेथे कुणीही त्याचे शोषण किंवा चुकीचे वर्तन करू शकणार नाही, याची निश्चिती करण्यासाठी कोणतीही कसर न सोडणे, हे पालकांचे अंतिम कर्तव्य आहे. त्यामुळे त्याच्या भविष्यासाठी मला सनातन संस्थेचा आश्रम हा सुरक्षित पर्याय वाटतो. सनातन संस्थेचे संस्थापक सच्चिदानंद परब्रह्म डॉ. आठवले यांनी सांगिलेल्या साधनेमुळे आमचे प्रारब्ध सुसह्य झाले, जीवनाकडे सकारात्मक दृष्टीने पहाण्यास शिकता आले आणि अनेक कठीण प्रसंगांना धीराने सामोरे जाता आले. याहून चांगली गोष्ट जीवनात काय असू शकेल ? आम्ही सर्व कुटुंबीय गुरुदेवांच्या चरणी कोटीश: कृतज्ञता व्यक्त करून प्रार्थना करतो, ‘आर्यमनच्या  भविष्यासाठी काय आवश्यक आहे, ते प्रयत्न आमच्याकडून साधना म्हणून होऊ दे आणि आर्यमनचे अन् आमचे जीवनाचे ध्येय साध्य होऊ दे.’

– सौ. शिल्पा अभिजीत नाडकर्णी, फोंडा, गोवा.