संस्कारमूल्ये रुजवतांना आध्यात्मिक साधनेमुळे नाडकर्णी कुटुंबियांना झालेला अद्वितीय लाभ !

‘फोंडा, गोवा येथील सनातनच्या साधिका सौ. शिल्पा अभिजीत नाडकर्णी यांचा १७ वर्षीय मुलगा कु. आर्यमन ! त्याच्याकडून नर्सरी स्तरावरील शैक्षणिक अपेक्षा अल्प होत्या. तो शैक्षणिकदृष्ट्या प्रगती करू शकेल कि नाही, याविषयी त्याच्या शिक्षकांना निश्चिती नव्हती; कारण त्याला उभ्या किंवा आडव्या रेषा (लहान मुलांना लिहायला शिकवतांना सर्वप्रथम आडव्या-उभ्या रेषा काढायला शिकवतात) यांसारख्या लेखनाच्या मूलभूत संकल्पनाही समजत नसत. त्यामुळे ‘ऑटिझम्’ग्रस्त आर्यमनच्या शैक्षणिक भवितव्याविषयी साशंकता होती. आज हाच आर्यमन कोणतेही साहाय्य न घेता १० वीच्या मुख्य प्रवाहातील बोर्ड परीक्षेला बसला आणि ८६ टक्के गुण मिळवून उत्तीर्ण झाला. ‘ऑटिस्टिक’ मुलांना सूक्ष्म लेखनात किंवा वाचनात तीव्र अडचणी येतात. त्यामुळे महत्त्वाच्या बोर्ड परीक्षांच्या वेळी त्यांना सहसा नियुक्त लेखकाच्या साहाय्याची आवश्यकता असते; मात्र आर्यमनने परीक्षेच्या उत्तरपत्रिकेतील प्रत्येक ओळ स्वतःच्या हाताने लिहिली. व्यंगावर मात करून १० वीच्या परीक्षेत यशस्वी होऊन दाखवण्यापर्यंतचा मायलेकांचा हा प्रवास साधा सोपा नव्हता. तो अत्यंत आव्हानात्मक होता. त्यावर त्यांनी कशी मात केली ?, ‘ऑटिस्टिक’ मुलांचे संगोपन कसे करायचे आणि हे करत असतांना आपल्याला आध्यात्मिक साधना कशी साहाय्यभूत ठरते, याचे अनुभव आर्यमनची आई सौ. शिल्पा अभिजीत नाडकर्णी यांच्या शब्दांत या लेखातून पाहूया.

१. १८ मासांचा असतांना आर्यमनची जाणवलेली लक्षणे

आर्यमन १८ मासांचा झाला, तेव्हा त्याच्या वर्तणुकीतील भेद स्पष्टपणे दिसून आले. तोपर्यंत तो अगदी सक्रीयपणे माझ्या डोळ्यांमध्ये पहात असे. एकाएकी त्याचा डोळ्यांशी डोळे भिडवण्याचा भाग पूर्णपणे नाहीसा झाला. जेव्हा मी त्याला कडेवर उचलून घेत असे, तेव्हा तो मुद्दामहून त्याची दृष्टी खाली वळवत असे, तसेच खोलीतील कुणाशीही दृष्टी भिडवण्यास नकार देत असे. त्याच काळात त्याचे ‘परस्परसंवादी सामाजिक हास्य’ (रेसिप्रोकल सोशल स्माईल) पूर्णपणे लोप पावले होते आणि त्याने ‘टाटा’ करण्यासाठी हात हलवण्याची पद्धतही पूर्णपणे थांबवली होती. आर्यमनने त्याच्या नावाला प्रतिसाद देणेही अचानक बंद केले. ही माझ्यासाठी पुष्कळ धक्कादायक गोष्ट होती. ‘आपला मुलगा बहिरा झाला असेल’, असे प्रथमत: वाटले. त्या वेळी आर्यमन घंटोन्‌घंटे त्याच्या हातांनी घरातील दार उघडबंद करत असे. त्यातून येणार्‍या लयबद्ध आवाजाने तो पूर्णपणे मंत्रमुग्ध आणि समाधानी होत असे. मनुष्याला पंचज्ञानेंद्रिये, तसेच दोन सूक्ष्मज्ञानेंद्रिये (समतोल संवेदना (वेस्टीब्यूलर सेन्स) आणि स्वसंवेदना (प्रोप्रीओसेप्टिव्ह सेन्स) यांद्वारे सभोवताली स्वत:चे अस्तित्व जाणवत असते. समतोल संवेदनेमुळे मनुष्याच्या भाषेचा विकास होत असतो आणि स्वसंवेदनेमुळे शरिराच्या अस्तित्वाची जाणीव होत असते. आर्यमनची पंचज्ञानेंद्रिये, तसेच दोन सूक्ष्मज्ञानेंद्रिये विकसित न झाल्याने त्याला संवेदी प्रक्रिया विकार (सेन्सरी प्रोसेसिंग डिसऑर्डर) झाला. यामुळे तो त्याच्या शरिराचे अस्तित्व जाणवून घेण्यासाठी कायम भूमीवर उताणा झोपत असे. त्याला दैनंदिन जीवनातील आवाज, उदा. प्रेशर कुकरची शिटी, कुत्र्यांचे भुंकणे, लहान मुलांचे रडणे आदी सहन होत नसे, तसेच अन्नाचे स्पर्शगुण (टेक्श्चर) सहन न झाल्याने तो जेवत नसे. समतोल संवेदना पूर्णपणे विकसित नसल्याने तो एकाच पायाने जिना उतरत असे.

२. आर्यमन ‘ऑटिझम्’ने ग्रस्त असल्याचे औपचारिक निदान !

ढवळी (फोंडा, गोवा) येथील ‘लोकविश्वास प्रतिष्ठान’ या संस्थेच्या विशेष मुलांच्या शाळेच्या सचिव आणि विशेष मुलांच्या ज्येष्ठ शिक्षिका (स्पेशल एज्युकेटर) सौ. सविता देसाई या माझ्या मार्गदर्शक आहेत. त्या आमच्या घराशेजारीच रहातात. एकदा मी आणि आर्यमन दोघेही त्यांना भेटण्यासाठी गेलेलो असतांना त्यांनी आर्यमनमधील ‘ऑटिझम्’ची लक्षणे ओळखली. ‘याविषयी जर मला सांगितले, तर माझे मन दुखावले जाईल’, या भयाने त्यांनी माझ्या नकळत आर्यमनच्या नेहमीच्या बालरोगतज्ञांशी संपर्क साधला आणि त्यांना त्याच्या लक्षणांविषयी माहिती दिली. वैद्यांनी एका नियमित पडताळणीच्या वेळी मला सहजपणे या गोष्टीची जाणीव करून दिली, तसेच औपचारिक मूल्यांकनासाठी विकास बालरोगतज्ञांना (डेव्हलपमेंटल बिहेवियरल पेडाट्रिशियन) भेटण्याचा सल्ला दिला. त्यांच्याकडे आर्यमन ‘ऑटिझम् स्पेक्ट्रम’वर असल्याचे औपचारिक निदान झाले. त्या वेळी मला उद्ध्वस्त झाल्यासारखे वाटले आणि ‘आता माझ्या मुलाचे भविष्य पूर्णपणे अंध:कारमय आहे’, असे वाटले.

३. निदानामुळे प्रारंभी अपराधीपणाची भावना निर्माण होणे

अशा परिस्थितीत नेहमी ‘गर्भधारणेच्या वेळी आरोग्याचे रक्षण करण्यात मुलाची आई अपयशी ठरली असेल’, असा समाज किंवा नातेवाईक आरोप करतात; मात्र असे काहीही झाले नाही. तथापि मी एका आंतरिक अपराधीपणाच्या तीव्र वेदनादायी चक्रात अडकले.

४. आंतरिक दृष्टीकोनात परिवर्तन !

या अंध:कारमय मानसिक अवस्थेतून बाहेर पडण्यासाठी मला संवेदनशील ‘थेरपिस्ट’ चमूचे साहाय्य लाभले. तेव्हापासून माझा मुलाकडे पहाण्याचा दृष्टीकोन पालटला. मी आर्यमनकडे ‘ऑटिस्टिक मूल’ म्हणून पहाणे थांबवले आणि ‘योगायोगाने ऑटिझम् असलेले मूल’ म्हणून पहाण्यासाठी माझ्या मनाला सक्रीयपणे प्रशिक्षित केले. मी माझा मोकळा वेळ वैद्यकीय साहित्य वाचण्यात, पालकत्वाची तंत्रे सुधारण्यात आणि आर्यमनने प्रारंभीच्या उपचारांना दिलेल्या लहानसहान प्रतिसादातून आत्मविश्वास मिळवण्यात समर्पित केला. त्याची प्रारंभीची स्थिती पाहून आम्ही त्याची जन्मपत्रिका दाखवली. त्यानुसार तीर्थक्षेत्री जाऊन केलेल्या आध्यात्मिक विधींचाही आम्हाला पुष्कळ लाभ झाला.

५. आर्यमनवरील उपचारांना प्रारंभ

आर्यमन २ वर्षे २ मासांचा असतांना ‘इन्टेन्सिव्ह स्पीच थेरपी’ने (उच्चार आणि भाषा यांच्या विकासासाठी दिले जाणारे सघन उपचार) त्याच्यावरील उपचारांना प्रारंभ झाला. गोव्यातील ‘सेतू चाईल्ड डेव्हलपमेंट अँड फॅमिली गायडन्स’ या केंद्रामधील ‘स्पीच थेरपिस्ट’ सौ. अंजली न्यूनीस यांनी मला सांगितले, ‘‘मुलाने प्रथम डोळ्यांशी पक्का संपर्क साधला पाहिजे आणि नंतर शारीरिकदृष्ट्या बोट दाखवण्यावर प्रभुत्व मिळवले पाहिजे. त्यानंतरच नैसर्गिकरित्या शब्द बाहेर येतील.’’ अंजली यांनी अक्षरशः त्याची बंद मूठ हाताने उघडून तर्जनी बाहेर काढली आणि त्याला वस्तूंकडे बोट कसे दाखवायचे, हे शिकवले.

आर्यमन शिकण्यात पुष्कळ जलद होता. सौ. अंजली यांनी शिकवलेले उपचार चालू केल्यावर ८ मासांच्या आतच तो शब्द बोलू लागला. सौ. अंजली यांनी मला एक विशेष नोंदवही ठेवायला सांगितली, त्यात तो उच्चारत असलेल्या प्रत्येक नवीन शब्दाची नोंद करायची होती. त्यांनी स्पष्ट केले की, बोलू न शकणारे मूल एकदा का ५० ते १०० शब्द स्पष्टपणे बोलण्याचा टप्पा ओलांडते, तेव्हा ती एक वैद्यकीय हमी असते की, ते लवकरच पूर्णपणे बोलू लागेल. आर्यमनच्या संदर्भातही असेच घडले. ‘इन्टेन्सिव्ह स्पीच थेरपी’सह आर्यमनला ‘ऑक्युपेशनल थेरपी’ (नियमित केल्या जाणार्‍या कृतींना साहाय्यभूत ठरणारे उपचार), ‘बिहेवीयर थेरपी’ (वर्तन उपचार) आणि ‘ॲकेडॅमिक कॉन्सेप्ट’ (शैक्षणिक संकल्पना) आदी थेरपींचा त्याला लाभ झाला.

६. संवादातील अडथळे आणि पूर्ण वाक्यांकडे वाटचाल !

मी पद्धतशीरपणे त्याचा शब्दसंग्रह एकेरी शब्दांपासून पूर्ण वाक्यांपर्यंत वाढवला. त्याला हळूहळू ‘पाणी’ म्हणण्यापासून ते ‘मला पाणी पाहिजे’ हे पूर्ण वाक्य म्हणण्यापर्यंत प्रशिक्षित केले. आज तो चांगल्या प्रकारे बोलू शकत असला, तरी त्याला अजूनही स्वतःहून उत्स्फूर्तपणे मूळ संभाषण चालू करण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो. त्यामुळे त्याला सततचे संरचनात्मक प्रशिक्षण आवश्यक आहे.

कृतज्ञता !

आर्यमनची जन्मापासून आजपर्यंतची वाटचाल अनेक अडचणी आणि संघर्ष यांनी भरलेली होती. या पार्श्वभूमीवर पालकत्वाचे दायित्व मी आणि श्री. अभिजीत दोघेही केवळ सच्चिदानंद परब्रह्म डॉ. आठवले यांच्या कृपेमुळेच पेलवू शकलो. अनेक प्रसंगांत मला निराशा यायची आणि ‘जीवन संपवावे’, असे टोकाचे विचार यायचे; मात्र आम्हाला प्रत्येक कठीण प्रसंगांतून गुरुदेवांनीच तारून नेले. यासाठी कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी शब्द अपुरे पडतात. गुरुदेवांच्या चरणी आम्ही शरणागतभावाने प्रार्थना करतो, ‘त्यांनी आमच्याकडून आर्यमनचे पुढील संगोपन त्यांना अपेक्षित असे करवून घ्यावे आणि गुरुदेवांची कृपा आमच्यावर सदैव रहावी.

मूकं करोति वाचालं पङ्गुं लङ्घयते गिरिम्। यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्दमाधवम् ।।

(अर्थ : ज्यांच्या कृपेमुळे मुका माणूसही वाक्चातुर्याने बोलू लागतो आणि पांगळा मनुष्यही पर्वत ओलांडू शकतो, त्या परमानंदस्वरूप माधवांना (प.पू. गुरुदेवांना) मी वंदन करतो.)

(क्रमश: उद्याच्या अंकात)