सनातन भारत : समाज, राष्ट्र, धर्म आणि अध्यात्म यांच्या संदर्भात प्रासंगिक सूत्रांवर भाष्य करणारे सदर

सनातन संस्थेद्वारे आयोजित केल्या जाणार्‍या अध्यात्मविषयक प्रवचनांमध्ये जिज्ञासूंद्वारे ‘धर्मशास्त्र’ आणि ‘अध्यात्मशास्त्र’ हे वेगळे आहेत कि एकच अर्थाचे शब्द आहेत ?’, हा प्रश्न अनेकदा विचारला जातो. अध्यात्मप्रसारक साधकांना या प्रश्नांचे उत्तर देणे सुलभ व्हावे, यासाठी हा लेख आहे. 

१. व्याख्या आणि स्वरूप

धर्मशास्त्र आणि अध्यात्मशास्त्र हे दोन्ही विषय भिन्न अर्थाचे असले, तरी ते मानवी जीवनाच्या उन्नतीसाठी महत्त्वाचे आहेत.

१ अ. धर्मशास्त्र : हे प्रामुख्याने समाजव्यवस्था, नीतीमत्ता, नियम आणि कर्तव्ये यांच्याशी संबंधित आहे.  यात व्यक्तीने कुटुंबात, समाजात आणि राष्ट्रात कसे वागावे, याचे मार्गदर्शन असते. (उदाहरणार्थ पितृधर्म, गृहस्थधर्म, राजधर्म, आपद्धर्म इत्यादी). यात कर्मकांड, पूजा, विधी, सण-उत्सव आणि सामाजिक बंधने यांना महत्त्व असते.

१ आ. अध्यात्मशास्त्र : हे आत्म्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास शिकवते. दृश्य जगाच्या पलीकडे असलेल्या आत्म्याला जाणून घेणे आणि ईश्वराशी (परमात्म्याशी) एकरूप होणे, हा याचा मुख्य उद्देश आहे. यात साधना, भक्ती, ध्यान, आत्मचिंतन आणि वैराग्य यांद्वारे स्वतःच्या अंतरंगात डोकावले जाते.

सोप्या भाषेत सांगायचे तर धर्मशास्त्र हे ‘कसे जगावे’, म्हणजे ‘आचार’ शिकवते, तर अध्यात्मशास्त्र हे ‘मी कोण आहे’ हे चिंतन करायला, म्हणजे ‘विचार’ शिकवते.

२. तुलनात्मक अध्ययन

३. संबंध आणि समन्वय

धर्मशास्त्र ही अध्यात्माची पहिली पायरी मानली जाते. जोपर्यंत माणूस धर्माने वागत नाही (म्हणजेच नीतीमान रहात नाही), तोपर्यंत तो अध्यात्माच्या मार्गावर प्रगती करू शकत नाही. धर्म पाया, तर अध्यात्म त्यावरील कळस आहे. धर्माच्या आचरणामुळे चित्तशुद्धी होते आणि शुद्ध चित्तालाच अध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त होते. थोडक्यात सांगायचे, तर समाजव्यवस्था उत्तम रहाण्यासाठी ‘धर्म’ लागतो, तर स्वतःला मुक्त करण्यासाठी ‘अध्यात्म’ आवश्यक असते.

४. प्रमुख ग्रंथांची उदाहरणे

धर्माचे ग्रंथ प्रामुख्याने मानवी वर्तणुकीचे नियम सांगतात, तर अध्यात्माचे ग्रंथ आत्मसाक्षात्कार आणि मोक्षाचा मार्ग दाखवतात.

टीप : ‘भगवद्गीता’ हा एक असा विलक्षण ग्रंथ आहे की, जो धर्म (कर्तव्य) आणि अध्यात्म (ज्ञान) या दोन्हीचा संगम मानला जातो.

५. धर्मशास्त्र अन् अध्यात्मशास्त्र यांचे समाजाच्या दृष्टीने महत्त्व

समाजव्यवस्था सुदृढ आणि सुरक्षित रहाण्यासाठी या शास्त्रांची भूमिका महत्त्वाची आहे. धर्मशास्त्र समाजाला एक ‘नैतिक नियमावली’ (Code of Conduct) देते. यामुळे समाजात अंदाधुंदी माजत नाही. ‘धर्मो रक्षति रक्षितः’ (जो धर्माचे रक्षण करतो, त्याचे धर्म (ईश्वर) रक्षण करतो) या वचनानुसार समाज टिकून रहातो. धर्मशास्त्रातून समाजाला प्रामाणिकपणा, न्याय आणि सामाजिक दायित्वाची जाणीव होते. अध्यात्मशास्त्र शिकवते की, सर्व प्राणिमात्रांमध्ये एकच आत्मा आहे. ही भावना समाजात भेदभाव न्यून करण्यास आणि वैश्विक बंधुभाव वाढवण्यास साहाय्य करते. म्हणूनच सनातन संस्थेचे संस्थापक सच्चिदानंद परब्रह्म डॉ. आठवले यांनी अध्यात्मावर आधारित राष्ट्ररचनेचा सिद्धांत मांडला आहे. राष्ट्राची रचना अध्यात्माच्या आधारावर झाली की, समाजात उच्च-नीच, जात, भाषा, प्रांत इत्यादी भेदभाव न्यून करण्यास आणि वैश्विक बंधुभाव वाढवण्यास वेगळे प्रयत्न करावे लागत नाहीत.

६. निष्कर्ष

आजच्या काळात धर्मशास्त्र हे समाजव्यवस्था उत्तम ठेवण्यासाठी आवश्यक आहे. धर्मशास्त्र समाजाला नियमात बांधते, तर अध्यात्मशास्त्र माणसाला बंधनातून मुक्त करते. भारतीय संस्कृतीत ‘धर्म’, म्हणजे केवळ पूजा नव्हे, तर ‘धारणा’ (एकाग्रता) होय. धर्मशास्त्रे मानवी जीवनाची नैतिक चौकट आखून देतात. सत्य बोलणे, मातृ-पितृ देवो भव आणि अतिथी सत्कार यांसारखी मूल्ये धर्मशास्त्रांतूनच आली आहेत.  धर्मशास्त्र नियम सांगते; पण अध्यात्मशास्त्र ‘अनुभूती’ देते. ‘मी कोण आहे ? (कोऽहम्)’, या प्रश्नापासून चालू झालेला प्रवास ‘मी ब्रह्म आहे (सोऽहम्)’, या साक्षात्कारापर्यंत नेण्याचे शास्त्र, म्हणजे अध्यात्मशास्त्र.

थोडक्यात अध्यात्मशास्त्रात बाह्य कर्मकांडांपेक्षा व्यक्तीच्या आध्यात्मिक उन्नतीवर भर दिला आहे.

– श्री. चेतन राजहंस, राष्ट्रीय प्रवक्ते, सनातन संस्था. (७.४.२०२६)