प्रदूषणाच्या समस्येविषयी आपण खरोखरच गंभीर आहोत का ?

आज सर्वत्र भेडसावणारी समस्या म्हणजे प्रदूषणाची समस्या ! प्रत्येक प्रसारमाध्यम, टीव्ही चॅनेल, विविध ठिकाणी चालणारी चर्चासत्रे इत्यादी ठिकाणी प्रदूषण या विषयावर आक्रंदन चालू असते. यात मग कधी वायूप्रदूषण, तर कधी ध्वनीप्रदूषण हा विषय असतो. प्रतिवर्षी विविध संस्थांचे शोधनिबंध, अहवाल सादर होत असतात. त्यात उपाययोजनाही दिलेल्या असतात. जोपर्यंत विषय ताजा आहे, तोपर्यंत फार मोठी समस्या आपल्यासमोर निर्माण झालेली आहे, अशा पद्धतीने आपण गंभीर होतो. कालांतराने नवीन विषय समोर आल्यावर त्यात गुरफटतो. अशा पद्धतीने प्रक्रिया होत असल्याने खरोखरच आपण प्रदूषणाच्या समस्येविषयी गंभीर आहोत का ? असा प्रश्न निर्माण होतो. याचा आपण सर्वांनी आज अंतर्मुख राहून विचार केला नाही, तर उद्या आपल्याला पश्चात्ताप करायलाही वेळ उरणार नाही. यास्तव हा लेखप्रपंच !

९ नोव्हेंबर या दिवशी प्रसिद्ध झालेल्या लेखात आपण ‘केवळ मोठ्या प्रमाणात होणार्‍या प्रदूषणाचा विचार करून उपयोग नाही, प्रदूषणाची सर्वसाधारण कारणे, तसेच क्षणिक सुखासाठी विविध वस्तूंचा वापर करून करत असलेले प्रदूषण’ यांतील ‘शीतकपाट (फ्रिज) आणि वातानुकूलित यंत्र (एसी) यांचा मोठ्या प्रमाणात वापर अन् ‘वापरा आणि फेका’ वस्तूंचा अतीवापर’ यांविषयी वाचले. आज या लेखाचा अंतिम भाग येथे देत आहोत.

मागील भाग वाचण्यासाठी क्लिक करा → https://sanatanprabhat.org/marathi/975074.html

३. क्षणिक सुखासाठी विविध वस्तूंचा वापर करून होत असलेले प्रदूषण !

इ. शीतपेयांचे (कोल्ड्रींकचे) सेवन : आज शीतपेय सेवनाची टूमही मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे. शीतपेयाच्या निर्मितीसाठी मोठ्या प्रमाणात पाणी भूगर्भातून उपसले जाते, त्यामुळे पाण्याच्या पातळीत घट होते. या कारखान्यांमधून प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी बाहेर पडते, जे नद्या, तलाव आणि भूजल दूषित करते. उपकरणांच्या स्वच्छतेसाठी विविध रसायने वापरली जातात. या रसायनांचे अवशेष सांडपाण्यातून बाहेर पडतात. काही अभ्यासानुसार शीतपेयांच्या कारखान्यांच्या आसपासच्या मातीत आणि पाण्यात क्रोमियम, कॅडमियम अन् शिसे यांसारख्या जड धातूंचे उच्च प्रमाण आढळले आहे. हे जड धातू मानवी आरोग्यासाठी आणि पर्यावरणासाठी अत्यंत हानीकारक असतात. शीतपेयांच्या बहुतांश बाटल्या प्लास्टिकच्या बनलेल्या असतात. प्लास्टिकच्या निर्मितीमुळे आणि विल्हेवाटीमुळे मोठ्या प्रमाणात कार्बन उत्सर्जन होते. प्लास्टिक कचरा भूमी आणि समुद्रात प्रदूषण करतो, सागरी जिवांना हानी पोचवतो आणि सूक्ष्म प्लास्टिकच्या स्वरूपात अन्नसाखळीत प्रवेश करतो. शीतपेयांचे उत्पादन, पॅकेजिंग, वाहतूक आणि शीतगृहात ठेवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा लागते. त्यामुळे कार्बन डायऑक्साईड आणि इतर हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन होते. यामुळे हवामानात पालट होतात. शीतपेयात वापरले जाणारे कृत्रिम रंग, सुगंध किंवा संरक्षक रसायने यांमुळे होणारे प्रदूषणाचे काय सांगावे ! शीतपेय पितांना आपण याचा विचार करतो का ? त्यामुळे होणारी स्वतःच्या शरिराची हानी सोडा; पण आपण समाजाची किती हानी करत आहोत, हा विचार तरी मनात यावा कि नको ? आणि मूलभूत प्रश्न, म्हणजे शीतपेय ही आपली आवश्यकता आहे का ?

ई. बाजारात जातांना कापडी पिशवी न नेता दुकानदाराकडून मिळणार्‍या प्लास्टिकच्या पिशवीचा वापर ! : पूर्वी बाजारात जातांना लोक कापडी पिशवी समवेत नेत असत. दूध आणायला जातांना स्टीलचे भांडे किंवा किटली नेत. आता मात्र प्रत्येक कुटुंब बाजारात जातांना रिकाम्या हाताने जाऊन येतांना भरगच्च प्लास्टिकच्या पिशव्या घेऊन येतात. हे करत असतांना आपण त्या प्लास्टिकची विल्हेवाट कशी लागणार ?, त्याचे पर्यावरणीय दुष्परिणाम काय होतील ? या गोष्टींचा विचार करतो का ?

उ. आपण घरातील कचर्‍याची योग्य विल्हेवाट लावतो कि कचर्‍याची प्लास्टिक पिशवी रस्त्याच्या कडेला फेकतो ? : आज छोट्या गावातच नव्हे, मोठ्या शहरांमध्ये कचरा विल्हेवाटीची समस्या भीषण झाली आहे. कधीतरी बाहेर फिरत असतांना आपल्याला रस्त्याच्या दुतर्फा कचर्‍याच्या, खरकटे, शिळे अन्न असलेल्या पिशव्या पडलेल्या आढळतात. या पिशव्या काय आपसूक रस्त्यावर येतात ? आपणच टाकतो ना ? या पिशव्या रस्त्यावर फेकतांना त्यातून आपण पर्यावरणाची, मुक्या जनावरांची, अन्य समाज घटकांची अशी किती मोठी हानी करत असतो, याचा विचार आपण करतो का ? गुटखा, पान खाऊन रस्त्यावर थुंकणारे लोक त्यातून किती रोगजंतू आपण वातावरणात पसरवत आहोत, याचा विचार करतात का ?

ऊ. विचारांच्या माध्यमातून आपण पसरवत असलेले प्रदूषण आपल्याला लक्षात तरी येते का ? :

आपण प्रदूषणवाढ करत असल्याची वर वानगीदाखल दिलेली काही दृश्य उदाहरणे आहेत. यापेक्षाही प्रदूषण आपण आपल्या विचारांच्या माध्यमातून पसरवत असतो. आपण जेव्हा नकारात्मक विचार करतो किंवा इतरांशी तसे बोलतो, त्या माध्यमातून समाजात नकारात्मक विचार पसरून वातावरण कलुषित होते. काही धर्मद्रोही लोक धर्माच्या विरुद्ध विष ओकून समाजमन दूषित करतात. काही राष्ट्रद्रोही राष्ट्राचा घात करणारे विचार पसरवतात. कळत-नकळत आपण त्यात सहभागी होतो किंवा त्यांच्या विचारांचे मूकसंमतीदार होतो. यामुळे सूक्ष्म स्तरावर वातावरण प्रदूषित होते.

(समाप्त)

– श्री. योगेश जलतारे, समूह संपादक, ‘सनातन प्रभात’ प्रसिद्धीमाध्यम. (५.११.२०२५)