‘नर्मदा परिक्रमा’ (प्रदक्षिणा) करतांना या १५ गंभीर चुका टाळा !

‘भारतीय संस्कृतीत नर्मदा नदीला केवळ ‘नदी’ नव्हे, तर ‘माता नर्मदा’ म्हणून अनन्यसाधारण स्थान आहे. अमरकंटक येथून उगम पावून अरबी समुद्राला मिळणार्‍या या पावन नदीची परिक्रमा करणे, हे अनेक भाविकांचे स्वप्न असते. अनुमाने ३ सहस्र ८०० ते ४ सहस्र किलोमीटरचा हा पायी प्रवास, म्हणजे केवळ धार्मिक विधी नाही, तर आत्मपरीक्षण, साधना आणि कठोर तपश्चर्या आहे; परंतु ही पवित्र यात्रा पूर्ण करण्यासाठी केवळ श्रद्धा पुरेशी नाही; त्यासाठी योग्य नियम, नियोजन अन् शारीरिक-मानसिक सिद्धताही आवश्यक आहे. अपूर्ण माहिती किंवा निष्काळजीपणा यांमुळे अनेक परिक्रमावासी काही गंभीर चुका करतात, ज्यामुळे त्यांची परिक्रमा खंडित होते किंवा त्यांना मोठे शारीरिक आणि मानसिक कष्ट भोगावे लागतात. मातेचा आशीर्वाद अखंडित ठेवण्यासाठी आणि या दैवी यात्रेत स्वतःची साधना यशस्वी करण्यासाठी पुढील १५ गंभीर चुका टाळणे अनिवार्य आहे.

आध्यात्मिक आणि भावनिक शुद्धतेच्या चुका

परिक्रमा ही प्रथम आत्मशुद्धीची प्रक्रिया आहे. यात बाह्य नियमांइतकेच आंतरिक नियम महत्त्वाचे आहेत.

१. घाई करणे आणि स्पर्धात्मक वृत्ती ठेवणे

परिक्रमेतील सर्वांत मोठी चूक, म्हणजे घाई करणे. परिक्रमेचा मूळ उद्देश गती नव्हे, तर सातत्य आणि जागरूकता आहे. अनेक गृहस्थ लोक लवकर घरी परतण्याच्या ओढीने प्रतिदिन १५ ते २० किलोमीटरहून अधिक अंतर चालतात.

अ. टाळा : दुसर्‍या परिक्रमावासियांच्या गतीशी स्पर्धा करणे.

आ. पाळा : योगामध्येही सांगितल्याप्रमाणे आपल्या शारीरिक मर्यादा ओळखा. शरिराचे ऐका आणि आनंदित राहून हळूहळू पुढे चला. घाई केल्यास शारीरिक दुखापती होतात आणि साधनेचा आनंद हरवतो.

२. घरातून पळून येणे आणि आशीर्वाद न घेणे

नर्मदा परिक्रमा ही सहज गोष्ट नाही; यासाठी दैवी शक्तीची आवश्यकता असते. घरातील दायित्व आणि कर्तव्ये बाजूला सारून निघाल्यावर त्याविषयीची चिंता मनात राहिल्यास साधनेत बाधा येते.

अ. टाळा : आई-वडील आणि गुरुजन यांच्या स्पष्ट अनुमतीविना परिक्रमेला निघणे. मनात घरची चिंता घेऊन चालणे.

आ. पाळा : घरी कोणतेही कर्मबंधन मागे रहाणार नाही, याची निश्चिती करा. आपले गुरुजन आणि कुटुंबीय यांच्याकडून आशीर्वाद घेऊन या, जेणेकरून तुमचे मन पूर्णपणे परिक्रमेवर एकाग्र होईल.

३. अनावश्यक वादविवाद आणि अती बोलणे

परिक्रमेत चालतांना मौनव्रत पाळणे किंवा न्यूनतम बोलणे, हे ऊर्जा संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. अनावश्यक गप्पा, वादविवाद किंवा स्वतःचे पंथ सिद्ध करण्याचा प्रयत्न यांमुळे मानसिक ऊर्जा चुकीच्या दिशेने खर्च होते.

अ. टाळा : राजकारण, परनिंदा (चुगली), खोटे बोलणे आणि व्यर्थ वाद घालणे.

आ. पाळा : वाणीवर पूर्ण संयम ठेवा. शक्य असल्यास मौन धारण करा किंवा सतत नामस्मरण करा. शांत राहिल्यास तुमची आणि तुमच्या सहयात्रींचीही मानसिक शांती टिकून रहाते.

४. यजमानांवर मागण्यांचे ओझे टाकणे

परिक्रमावासियांची सेवा करणारे लोक तुमच्यावर उपकार करत आहेत, ते कोणत्याही नियमांनी बांधलेले नाहीत. ही सेवा कृतज्ञतेने स्वीकारणे, हा परिक्रमावासियांचा धर्म आहे.

अ. टाळा : सेवा देणार्‍या व्यक्तीकडे लसूण-कांदा नसलेले अन्न किंवा इतर सुविधांची मागणी करणे. त्यांच्या आर्थिक किंवा भावनिक परिस्थितीचा विचार न करणे.

आ. पाळा : जे काही मिळते, ते प्रसाद मानून विनम्रतेने स्वीकारा. सेवाभावी लोकांच्या भावनांचा आदर करा. तुमच्या नियमांपेक्षा त्यांचे प्रेम आणि सेवाभाव मोठा आहे, हे विसरू नका.

५. केवळ इतरांच्या मतानुसार नियम पालटणे

परिक्रमेत अनेक पंथ, विचारसरणी असलेले आणि वेगवेगळे नियम पाळणारे लोक भेटतात. त्यांच्या सूचनांमुळे साधकाच्या मनात गोंधळ निर्माण होतो.

अ. टाळा : दुसर्‍या परिक्रमावासियांच्या सल्ल्यामुळे तुमच्या संकल्पकर्त्या गुरूंचे नियम वारंवार पालटणे.

आ. पाळा : ज्या गुरूंनी तुम्हाला संकल्प दिला आहे, त्यांच्या नियमांचेच काटेकोरपणे पालन करा. उदा. नर्मदामैय्याच्या जलाची बाटली कुठे उघडायची किंवा एकादशीला चालायचे कि नाही ?, याविषयी तुमच्या गुरूंचा आदेश अंतिम माना.

धार्मिक नियम आणि विधी यांच्याशी संबंधित चुका

नर्मदा परिक्रमेचे काही अलिखित नियम आहेत, ज्यांचे उल्लंघन केल्यास परिक्रमा खंडित होण्याची शक्यता असते.

६. नर्मदेची मुख्य धारा (प्रवाह) ओलांडणे

हा परिक्रमेचा सर्वांत महत्त्वाचा आणि मूलभूत नियम आहे. नर्मदा नदीची मुख्य धारा ओलांडल्यास परिक्रमा तात्काळ खंडित होते.

अ. टाळा : पूल, रस्ते किंवा बोटीने नर्मदेची मुख्य धारा ओलांडणे. धरणांच्या बांधकामामुळे जिथे नदीचा प्रवाह पसरला आहे, तिथेही काळजी घ्या.

आ. पाळा : केवळ नर्मदामैय्यातून सोडलेले पाणी ओलांडता येते; पण मुख्य प्रवाह ओलांडू नका. पूल ओलांडण्यापूर्वी स्थानिक लोकांकडे चौकशी  करा.

७. नर्मदा नदीत डुबकी मारणे

नर्मदा मातेचा आदर जपण्यासाठी परिक्रमावासियांसाठी विशेष नियम आहेत.

अ. टाळा : नर्मदा नदीत साबणाने किंवा तेलाने स्नान करणे (अंघोळ करणे) आणि त्यात डुबकी मारणे.

आ. पाळा : नदीच्या किनार्‍यावर बसून कमंडलूत जल घेऊन स्नान करा; कारण आपण तिला प्रदक्षिणा घालत आहोत.

८. आर्थिक व्यवहार आणि दानाचे नियम मोडणे

परिक्रमेचा उद्देश त्याग आणि संयम शिकवणे, हा आहे. त्यामुळे आर्थिक व्यवहारांविषयी काही कठोर नियम आहेत.

अ. टाळा : परिक्रमेच्या वेळी स्वतःसमवेत अधिक पैसे घेऊन जाणे. पैशांचा बडेजाव मिरवणे.

आ. पाळा : श्रद्धेने कुणी जेवण देत असेल, तर ते स्वीकारणे, हा धर्म आहे. मार्गात उपलब्ध असलेल्या धर्मशाळा आणि आश्रमांमध्ये विनामूल्य अन्न-निवारा स्वीकारावा.

९. चातुर्मासात परिक्रमा चालू करणे

वेळेचे योग्य नियोजन न करणे, ही मोठी चूक आहे. परिक्रमेसाठी ऋतू निवडणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

अ. टाळा : देवशयनी आषाढ शुक्ल एकादशीपासून कार्तिक शुक्ल एकादशीपर्यंत (चातुर्मासात) परिक्रमेला निघणे. या काळात पावसाळ्यामुळे नदीला पूर येतो आणि मार्ग दुर्गम होतात.

आ. पाळा : ऑक्टोबर ते मार्च हा काळ परिक्रमेसाठी सर्वोत्तम असतो. या काळात हवामान सुखद असते. तेव्हा कार्तिकी एकादशीनंतर परिक्रमा चालू करा.

१०. अन्न साठवणे आणि सामानाचे अयोग्य व्यवस्थापन

परिक्रमेत संचयवृत्ती आणि आसक्ती न्यून करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

अ. टाळा : दोन दिवसांहून अधिक काळासाठी अन्न साठवून ठेवणे. अनावश्यक अन् जड सामान समवेत घेऊन जाणे.

आ. पाळा : स्वतःचे सामान स्वतःच वहावे लागते. त्यामुळे कपडे, अंथरूण-पांघरूण यासह केवळ अत्यंत आवश्यक वस्तूच घ्या. (पाण्याची बाटली, आरामदायक पादत्राणे, प्राथमिक उपचार किट)

शारीरिक आणि कायदेशीर चुका

शारीरिक सिद्धतेचा अभाव आणि आवश्यक कागदपत्रे नसणे, हे अडथळे निर्माण करतात.

११. शारीरिक सिद्धतेचा अभाव

अनुमाने ४ ते ६ मास चालण्याचा हा प्रवास आहे. पुरेसा सराव नसल्यास शारीरिक त्रास होतो.

अ. टाळा : कोणतीही शारीरिक सिद्धता न करता अचानक परिक्रमेला निघणे. पायांची काळजी न घेणे.

आ. पाळा : परिक्रमेपूर्वी किमान २-३ महिने नियमित चालणे आणि योगाचा सराव करणे. पायांसाठी आरामदायक, आधार देणारी योग्य पादत्राणे निवडा.

१२. ओळखपत्र आणि दाखला समवेत न ठेवणे

आधुनिक काळात अनेक ठिकाणी कायदेशीर कागदपत्रे आवश्यक असतात.

अ. टाळा : राजपत्रित अधिकार्‍यांनी प्रमाणित केलेले छायाचित्र, ओळखपत्र (उदा. आधार कार्ड / पॅन कार्ड) समवेत न ठेवणे.

आ. पाळा : ओंकारेश्वरच्या नगर पंचायतीकडून नर्मदा परिक्रमेचा अधिकृत संदर्भ घ्या. आश्रमात प्रवेशासाठी आणि स्थानिक प्रशासनाच्या तपासणीत हे उपयुक्त ठरते.

१३. पर्यावरण प्रदूषण करणे

माता नर्मदेची पूजा करतांना तिला प्रदूषित करणे, हा मोठा अपराध आहे.

अ. टाळा : नदीत कचरा, प्लास्टिक टाकणे किंवा साबणाचा वापर करून स्नान करणे.

आ. पाळा : पर्यावरणपूरक पद्धतीने वागा. प्लास्टिकचा वापर टाळा आणि कचरा योग्य ठिकाणी टाका.

१४. मार्गाची माहिती न घेणे आणि धोका पत्करणे

आधुनिक काळात धरणांमुळे मूळ मार्ग पालटले आहेत. जुन्या माहितीवर अवलंबून रहाणे धोकादायक आहे.

अ. टाळा : सरदार सरोवर धरणामुळे पालटलेल्या मार्गाची अचूक माहिती न घेणे.

आ. पाळा : अनुभवी परिक्रमावासियांशी बोलून सध्याच्या मार्गाची माहिती घ्या. शूलपाणी झाडीचा प्राचीन आणि दुर्गम मार्ग टाळा, जो हिंस्र पशूंमुळे धोकादायक आहे.

१५. संकल्प आणि समापन विधी न करणे

धार्मिक यात्रेचा आरंभ आणि शेवट विधीपूर्वक करणेआवश्यक आहे.

अ. टाळा : परिक्रमा चालू करण्यापूर्वी नर्मदा नदीत स्नान करून संकल्प करणे विसरणे. परिक्रमा पूर्ण झाल्यावर ‘समापन विधी’ न करणे.

आ. पाळा : परिक्रमा पूर्ण झाल्यावर भगवान शंकराचा अभिषेक करून जल अर्पण करा. ब्राह्मण, साधू, पाहुणे यांना दक्षिणा देऊन आशीर्वाद घ्या. शेवटी स्वतःकडून झालेल्या चुकांसाठी नर्मदा नदीची क्षमा मागा. या विधींविना परिक्रमा अपूर्ण मानली जाते.

नर्मदा परिक्रमा ही एक अत्यंत पवित्र आणि कष्टदायक यात्रा आहे. या यात्रेत यश मिळवण्यासाठी केवळ श्रद्धाच नाही, तर योग्य नियोजन, शारीरिक सिद्धता आणि धार्मिक नियमांचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक आहे. वरील चुका टाळल्या, तर परिक्रमा सुखकारक आणि यशस्वी होईल. प्रत्येक पायरीवर माता नर्मदेचे स्मरण ठेवून, नम्रतेने, श्रद्धेने आणि समर्पणाने हा प्रवास पूर्ण करा. ‘नर्मदे हर !’

– श्री. सुहास अनंत मातोंडकर, पिंपरी, पुणे.