अमेरिका-इस्रायल आणि इराण यांच्यातील युद्धाचा भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम होईल ?

मार्च २०२६ च्या सद्यःस्थितीनुसार भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर कोणते मुख्य परिणाम होऊ शकतात, याविषयी येथे देत आहे.

१. इंधन आणि महागाई यांचा भडका

अ. कच्चे तेल : युद्धाच्या भीतीने जागतिक बाजारात कच्च्या तेलाच्या किमतीत ३० टक्क्यांपर्यंत वाढ झाली आहे. जर ‘ब्रेंट क्रूड’ १०० डॉलर (९४०० रुपये) प्रति बॅरलच्या पार गेले, तर भारतातील पेट्रोल आणि डिझेल यांच्या किमती वाढण्याची शक्यता आहे.

आ. ‘एल्.पी.जी.’ (द्रवरूप पेट्रोलियम गॅस) आणि विमान प्रवास : भारत स्वतःच्या आवश्यकतेच्या ६० टक्के ‘एल्.पी.जी.’ आयात करतो. हॉर्मुझ सामुद्रधुनी हा पुरवठा मार्ग बाधित झाल्याने गॅस सिलिंडर आणि विमानाचे इंधन महागले आहे, ज्यामुळे विमान प्रवास खर्चिक झाला आहे.

२. रुपयाची घसरण

तेलाच्या वाढीव किमतींमुळे भारताला आयात करण्यासाठी अधिक डॉलर्स व्यय करावे लागत आहेत. यामुळे डॉलरची मागणी वाढून रुपया ९४ प्रति डॉलरच्या ऐतिहासिक नीचांकी पातळीच्या खाली गेला आहे. रुपया कमकुवत झाल्यामुळे भ्रमणभाष संच (मोबाईल), भ्रमणसंगणक (लॅपटॉप) आणि इतर आयात केलेल्या वस्तू महाग होत आहेत.

३. व्यापार आणि मालवाहतूक

अ. ‘शिपिंग’ (मालवाहतूक) व्यय : लाल समुद्र आणि हॉर्मुझ यांच्या आखातातील तणावामुळे मालवाहू नौकांचा विमा महागला आहे. अनेक नौका वळसा घालून जात असल्याने मालवाहतुकीचा वेळ १४ दिवसांनी वाढला आहे, परिणामी निर्यातदारांचा व्यय २५ ते ३० टक्क्यांनी वाढला आहे.

आ. भारताच्या आर्थिक ‘कॉरिडॉर’ प्रकल्पावर टांगती तलवार : भारताला युरोपशी जोडणारा ‘भारत-आखाती देश-युरोप आर्थिक कॉरिडॉर’ (सुसज्ज महामार्ग) सध्या या युद्धामुळे थंड बस्त्यात पडला आहे.

४. शेअर (समभाग विक्री) बाजार आणि गुंतवणूक

अनिश्चिततेमुळे परकीय गुंतवणूकदार भारतीय बाजारातून पैसे काढून घेत आहेत, ज्यामुळे निर्देशांक (सेन्सेक्स) आणि ‘निफ्टी’मध्ये चढ-उतार पहायला मिळत आहेत.

अ. लाभ : ‘ओ.एन्.जी.सी.’ (ऑईल अँड नॅचरल गॅस कॉर्पाेरेशन – तेल आणि नैसर्गिक वायू महामंडळ) सारखी तेल उत्पादक आस्थापने आणि संरक्षण क्षेत्रातील आस्थापने यांच्या ‘शेअर्स’मध्ये तेजी आहे.

आ. हानी : ‘पेंट्स’ (रंग), ‘टायर्स’ आणि ‘एव्हिएशन’ (विमानचालन) आस्थापनांच्या लाभावर दबाव आला आहे; कारण त्यांचा कच्चा माल तेलावर आधारित आहे.

५. भारतीय कामगार आणि परकीय चलन (रेमिटन्स)

आखाती देशांत लाखो भारतीय कामगार आहेत. युद्ध वाढल्यास त्यांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न निर्माण होईल. जर तिथून भारतियांचे स्थलांतर झाले, तर भारतात येणार्‍या परकीय चलनावर मोठा परिणाम होईल.

६. निष्कर्ष

थोडक्यात सांगायचे, तर भारताची अर्थव्यवस्था सध्या मजबूत स्थितीत असली, तरी हे युद्ध लांबल्यास ‘महागाई’ आणि ‘चालू खात्यातील तूट’ हे भारतासमोरचे सर्वांत मोठे आव्हान असेल. भारतीय रिझर्व्ह बँक सध्या रुपया सावरण्यासाठी प्रयत्न करत आहे; पण जागतिक परिस्थितीवर भारताचे नियंत्रण अल्प आहे.

– ब्रिगेडियर हेमंत महाजन (निवृत्त), पुणे. (१८.३.२०२६)