२१ व्या शतकातील ‘ऊर्जा युद्ध’ : तेल, वायू आणि महासत्ता यांच्यातील पालटणारा संघर्ष !

साम्राज्यांचा उदय आणि पतन अनेकदा संसाधनांच्या नियंत्रणावर अवलंबून असते, याला इतिहास साक्षीदार आहे. औद्योगिक क्रांतीपासून तेल हे जागतिक अर्थव्यवस्थेचे रक्त बनले आहे. आजच्या डिजिटल आणि तंत्रज्ञान यांच्या वर्चस्वाच्या युगातही जगातील यंत्रे, वाहतूक अन् लष्करी प्रणाली तेल, तसेच वायू यांवर अवलंबून आहेत. जरी जग नवीन ऊर्जेच्या दिशेने वाटचाल करत असले, तरी तेलासाठीचा संघर्ष संपलेला नाही, तर त्याने एक नवीन आणि अधिक गुंतागुंतीचे स्वरूप धारण केले आहे, हे सध्याच्या भूराजकीय परिस्थितीवरून स्पष्ट होते.

१. तेलासाठी महाशक्तींनी थेट युद्धाचा अवलंब न करता ‘ग्रे झोन वॉरफेअर’चा (हरित क्षेत्रासंबंधीचे युद्ध) अवलंब करणे

आजच्या युगात अमेरिका, रशिया आणि चीन यांसारख्या महासत्तांमध्ये पूर्ण ‘महायुद्ध’ होण्याची शक्यता पुष्कळच अल्प आहे. याचे मुख्य कारण आण्विक प्रतिबंध आणि आर्थिक परस्परावलंबन आहे. जर हे देश थेट तेलासाठी भिडले, तर जागतिक पुरवठा साखळी पूर्णपणे कोसळेल आणि त्यामुळे विजेत्याचीही मोठी आर्थिक हानी होईल. तथापि थेट लष्करी संघर्षाच्या अनुपस्थितीचा अर्थ असा नाही की, शांतता प्रस्थापित होईल. महासत्ता आता ‘ग्रे झोन वॉरफेअर’चा अवलंब करत आहेत. यामध्ये व्हेनेझुएलासारख्या देशांमध्ये सत्ता पालटण्याचे प्रयत्न, मध्यपूर्वेतील बंडखोरांना शस्त्रास्त्रे पुरवणे आणि सागरी मार्गांवर नियंत्रण ठेवणे यांचा समावेश आहे.

२. व्हेनेझुएला हा जागतिक सत्तांसाठी आर्थिक आणि राजनैतिक बुद्धीबळपट

व्हेनेझुएलाकडे जगातील सर्वांत मोठा तेलसाठा आहे, तरीही तो आर्थिक संकटांचा सामना करत आहे. तेल संसाधने एखाद्या देशासाठी ‘वरदान’ बनण्याऐवजी ‘शाप’ कशी बनतात, याचे तेथील संकट हे एक उत्तम उदाहरण आहे. सध्याच्या सरकारवर दबाव आणण्यासाठी अमेरिका येथे लोकशाहीच्या नावाखाली आर्थिक निर्बंधांचा वापर करते. रशिया आणि चीन येथे प्रचंड गुंतवणूक अन् कर्ज यांच्या माध्यमातून स्वतःची उपस्थिती दर्शवतात. हा संघर्ष थेट युद्धापेक्षा ‘सौम्य युद्ध’ आणि ‘आर्थिक नाकाबंदी’ आहे. व्हेनेझुएलाचे तेल रशियन किंवा चिनी प्रभावापासून मुक्त राहील, हे सुनिश्चित करण्याचे अमेरिकेचे उद्दिष्ट आहे.

जागतिक आपत्ती टाळण्यासाठी ‘ऊर्जा मुत्सद्देगिरी’ला प्राधान्य देणे अत्यावश्यक

जोपर्यंत जग पूर्णपणे स्वतंत्र होत नाही आणि विकेंद्रीकृत ऊर्जा स्रोतांवर (जसे की सौर आणि पवन) अवलंबून नाही, तोपर्यंत तेलाभोवती फिरणारी ही ऊर्जा युद्धे मानवतेला धोका देत रहातील. प्रादेशिक संघर्षांना जागतिक आपत्ती बनण्यापासून रोखण्यासाठी जागतिक समुदायाने संसाधनांचे न्याय्य वितरण आणि ‘ऊर्जा मुत्सद्देगिरी’ यांना प्राधान्य देणे अत्यावश्यक आहे.

– ब्रिगेडियर हेमंत महाजन (निवृत्त), पुणे.

३. रशिया-युक्रेन युद्धात ऊर्जेचा शस्त्र म्हणून वापर करण्याविषयी रशिया अन् अमेरिका यांचे धोरण

२१ व्या शतकातील सर्वांत मोठा ऊर्जा संघर्ष रशिया-युक्रेन युद्धाच्या रूपात उदयास आला आहे. इथला संघर्ष केवळ भूमीसाठी नाही, तर युरोपच्या ऊर्जा बाजारावर नियंत्रण ठेवण्यासाठीही आहे.

अ. ऊर्जेचा शस्त्र म्हणून वापर : रशियाने ‘नोर्ड स्ट्रीम पाईपलाईन’द्वारे युरोपला होणारा वायूपुरवठा बंद करून त्याचा ऊर्जा शस्त्र म्हणून वापर केला.

आ. अमेरिकेचा लाभ : या संकटामुळे अमेरिका युरोपला एक प्रमुख द्रवरूप नैसर्गिक वायू (एल्.एन्.जी.) निर्यातदार म्हणून उदयास येऊ शकली.

इ. अमेरिकेकडून ‘प्रॉक्सी’ (छुपे) युद्ध : युक्रेनला पाश्चात्त्य लष्करी साहाय्य आणि रशियावर लादलेले सहस्रो निर्बंध हा या आधुनिक ऊर्जा युद्धाचा भाग आहे.

४. आधुनिक ऊर्जा युद्धाची नवीन शस्त्रे आजच्या युगात ‘रणगाडे’ आणि ‘क्षेपणास्त्रे’ यांपेक्षा खालील पद्धती अधिक प्रभावी सिद्ध होत आहेत :

अ. आर्थिक निर्बंध : इराण आणि रशिया यांवरील निर्बंधांमुळे त्यांच्या तेल अर्थव्यवस्थेला फटका बसला आहे. एकही गोळी न चालवता देशाला गुडघ्यावर आणण्याचा हा मार्ग आहे.

आ. सायबर कारवाई : शत्रू देशाचे तेल शुद्धीकरण प्रकल्प किंवा ‘पॉवर ग्रीड’ यांवरची सायबर आक्रमणे हे आता युद्धाचे नवीन आयाम आहेत.

इ. खासगी मिलिशिया : रशियाच्या ‘वॅग्नर’ समूहासारख्या खासगी लष्करी संस्था आफ्रिका आणि मध्यपूर्वेतील तेल समृद्ध असलेल्या भागात काम करतात. यामुळे रशियाच्या सरकारला थेट दायित्व घेण्यास प्रतिबंध होतो.

ई. सागरी नाकाबंदी : महासत्ता दक्षिण चीन समुद्र आणि होर्मुझच्या सामुद्रधुनीसारख्या सागरी मार्गांमध्ये नौदलाचा दबाव घालून ऊर्जा पुरवठ्यावर नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न करतात.

५. मध्य पूर्व हे संघर्षाचे पारंपरिक केंद्र

इराक, लिबिया आणि सिरिया येथील संघर्षांमागे तेल हा एक प्रमुख घटक आहे. मध्यपूर्वेतील अमेरिका आणि इराण यांच्यातील शत्रुत्व अनेकदा तेलाच्या किमती अन् जागतिक बाजारपेठ यांवर परिणाम करते. ‘प्रॉक्सी संघर्ष’ (जसे की, येमेनमधील हुती बंडखोर विरुद्ध सौदी अरेबिया) मूलतः ऊर्जा स्रोत आणि धोरणात्मक मार्गांच्या नियंत्रणावरील लढाया आहेत.

६. भविष्यात तेलाप्रमाणेच महत्त्वपूर्ण खनिजांसाठी संघर्ष

जसजसे जग स्वच्छ ऊर्जेच्या दिशेने वाटचाल करत आहे, तसतसे या संघर्षाचे लक्ष तेलापासून लिथियम, कोबाल्ट आणि तांबे यांसारख्या खनिजांकडे वळत आहे. विद्युत् वाहने आणि बॅटरी यांसाठी या खनिजांवर नियंत्रण मिळवणे, हे भविष्यातील  ‘नवीन तेल युद्ध’ असेल. चीनने या संसाधनांवर आधीच स्वतःची पकड भक्कम केली आहे. यामुळे पाश्चिमात्य देशांमध्ये चिंता वाढली आहे.

७. निष्कर्ष

२१ व्या शतकात ऊर्जा युद्ध संपलेले नाही; परंतु ते अधिक अणू सक्षम आणि अदृश्य झाले आहे. महासत्ता आता थेट युद्धभूमीत प्रवेश करण्याऐवजी निर्बंध, अप्रत्यक्ष गट आणि आर्थिक दबाव यांच्या माध्यमातून स्वतःचे श्रेष्ठत्व सिद्ध करत आहेत. तेल आणि वायू हे केवळ इंधन नाहीत, तर ते भूराजकीय बुद्धीबळपट आहेत.

– ब्रिगेडियर हेमंत महाजन (निवृत्त), पुणे.