निसर्गनियमांचे पालन करून शाश्वत आनंदाचे ‘अमृत’ संपादन करा !

१. निसर्गाप्रती शुद्ध आणि पवित्र विचार असल्यास कृती फलदायी ठरेल

लहानपणी जेव्हा आपण संतांचे अभंग वाचायचो, तेव्हा वाटायचे की, जणू काही निसर्गच आपल्याशी बोलत आहे. संतांनी कधीही ‘मालक’ या नात्याने निसर्गाकडे पाहिले नाही. उलट ‘शुद्ध बीजापोटी फळे रसाळ गोमटी’ या अभंगाप्रमाणे त्यांना ठाऊक होते की, जर आपल्या मनात निसर्गाप्रती शुद्ध आणि पवित्र विचार असतील, तरच स्वतःची कृती रसाळ अन् फलदायी ठरेल.

२. अंतरात्म्यातील निसर्गाचा आवाज ऐका

जेव्हा संतश्रेष्ठ ज्ञानेश्वर माऊलींनी पसायदानात ‘जे खळांची व्यंकटी सांडोे’ असे म्हटले, तेव्हा त्यांना केवळ माणसांतील दुष्टपणा दूर करायचा नव्हता, तर सृष्टीतील समतोल राखायचा होता. आज आपण जगाचे ऐकतो; पण अंतरात्म्यातील निसर्गाचा आवाज ऐकायला विसरतो. ‘ऐकावे जनाचे, करावे मनाचे’, ही म्हण आपण व्यवहारात वापरतो;  पण निसर्गाच्या संदर्भात आपण स्वतःच्याच मनाचे राजे होतो. खरेतर निसर्ग आपल्याला पावलोपावली खुणावत असतो. सोसाट्याचा वारा, पावसाची रिमझिम ही त्या विठ्ठलाचीच भाषा आहे.

३. मातीसाठी कष्ट करण्याचे महत्त्व

संतांनी आपल्याला शिकवले, ‘बोलण्यासारखे जगणे’ हवे. आपण जर निसर्गाला ‘सोयरे’ म्हणतो, तर तसे वागलेही पाहिजे. केवळ भाषणांतून पर्यावरण वाचवण्यापेक्षा आपण बोलीभाषेत निसर्गाला किती स्थान देतो, हे महत्त्वाचे आहे. कष्टाविना फळ नाही. आपण जोपर्यंत मातीसाठी कष्ट करत नाही, तोपर्यंत त्याचे खरे ‘फळ’ म्हणजेच शुद्ध हवा आणि पाणी मिळवण्याचा अधिकार नाही.

४. निसर्गाला ‘उपभोग्य वस्तू’ मानू नका

जेव्हा आपण यादवकालीन किंवा मराठाकालीन शिलालेखांचा अभ्यास करतो, तेव्हा लक्षात येते की, वंदनीय पूर्वजांनी निसर्गातील पालटांची नोंद किती बारकाईने केली होती ! पावसाचे नक्षत्र आणि भूमीचा पोत यांचा तांत्रिक अभ्यास त्यांनी त्यांच्या साहित्यातून मांडला आहे, तो पाहून आजही थक्क व्हायला होते. त्यांनी कधीही निसर्गाला ‘उपभोग्य वस्तू’ मानले नाही. त्यांना ठाऊक होते, ‘अती शहाणा त्याचा बैल रिकामा !’ निसर्गाच्या नैसर्गिक चक्रात जेव्हा आपण मानवी बुद्धीचा अतिवापर करून ढवळाढवळ करतो, तेव्हा निसर्ग आपल्याला रिकाम्या हाताने उभे करतो.

५. निसर्गाप्रतीची भाषा भक्तीमय हवी

सह्याद्रीच्या कड्यांवर बांधलेले गड-दुर्ग आणि त्यातील पाण्याचे नियोजन करतांना वापरलेली भाषा ही केवळ तांत्रिक नव्हती, तर ती भक्तीमय होती. गडावरील टाक्यांना टाकी न म्हणता ‘देवटाकी’ म्हणण्यामागे किती मोठा कृतज्ञतेचा भाव होता !

६. निसर्गाचे नियम खोलवर समजून घेतल्यासच आयुष्य समृद्ध होईल !

आज आपण निसर्गाला ‘साधन’ म्हणतो; पण ते अत्यंत कोरडे वाटते; पण आपल्या जुन्या भाषेत आपण त्याला ‘चैतन्य’ म्हणायचो. आपण हे विसरलो आहोत की, जितकी लांब दोरी, तितकीच खोल विहीर ! निसर्गाचे नियम जेवढे खोलवर आपण आपल्या भाषेतून आणि आचरणातून समजून घेऊ, तेवढेच आपले आयुष्य समृद्ध होईल.

७. निसर्गाच्या दातृत्वाची जाणीव ठेवा

आपण स्वतःला ‘निसर्गाचे मालक’ समजतो; पण ‘राजाला दिवाळी काय ठाऊक ?’, या म्हणीप्रमाणे आपण स्वतःला ‘आधुनिक युगाचे राजे’ समजतो; पण निसर्गाची खरी समृद्धी आणि आनंद आपल्याला ठाऊकच नाही. आपण जेव्हा म्हणतो, ‘मी पर्यावरणाचे रक्षण करतो’, तेव्हा अहंकार बोलत असतो. खरेतर आपण स्वतःला वाचवण्यासाठी निसर्गाचे साहाय्य घेतो. संतांच्या भाषेत सांगायचे, तर आपण ‘देणार्‍याचे हात हजारो’ याची जाणीव ठेवायला हवी.

८. निसर्गाला ‘आई’ म्हणून हाक मारा

आपल्याला आत्मसाक्षात्कार व्हायला हवा की, आपली ‘भाषा’ ही केवळ संवादाचे साधन नाही, तर ती निसर्गाशी जोडणारी नाळ आहे. आपण जेव्हा म्हणतो ‘जशास तसे’, तेव्हा त्याचा अर्थ असा की, तुम्ही निसर्गाला जे शब्द द्याल, निसर्ग तुम्हाला तेच प्रतिध्वनी परत देईल. जर आपण निसर्गाला ‘मालक’ म्हणून हाक मारली, तर तो आपल्याला शोषक म्हणून उत्तर देईल; पण जर आपण त्याला ‘आई’ किंवा ‘सोयरा’ म्हणून हाक मारली, तर तो आपल्याला मायेची सावली देईल.

‘नारळ वरून कठीण; पण आतून गोड’, या म्हणीप्रमाणे निसर्गाचे नियम कदाचित आपल्याला आज कठीण वाटत असतील; पण त्यांचे पालन केल्यास भविष्यात आपल्याला शाश्वत आनंदाचे ‘अमृत’ मिळेल. त्यामुळे आपण निसर्गाशी पुन्हा नाते जोडूया आणि खर्‍या अर्थाने ‘पर्यावरणाचे घटक’ बनूया.

– श्री. विजयकुमार कट्टी, ठाणे