छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी निसर्गाला घातलेली साद आणि तिचे परिणाम ! 

१. स्वराज्यासाठी काळ्या पाषाणासारखे खंबीर व्हा ! 

जेव्हा छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी स्वराज्याचे तोरण बांधले, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांसमोर केवळ सत्ता नव्हती, तर मातीचा सन्मान होता. आपण आज शहरात घरे बांधतांना डोंगर फोडतो, झाडे तोडतो आणि म्हणतो, ‘आपण प्रगती केली’; पण त्या थोर राजाने आपल्याला शिकवले की, खाण तशी माती ! जर आपल्याला स्वराज्य उभे करायचे असेल, तर आपल्याला काळ्या पाषाणासारखे खंबीर व्हावे लागेल आणि निसर्गाच्या रचनेत स्वतःला सामावून घ्यावे लागेल.

२. पर्यावरणाचे ‘मालक’ नव्हे, तर ‘निसर्गाचे ऋणी’ व्हा ! 

एकदा मी रायगडावर गेलो असतांना वार्‍याचा वेग आणि पावसाची धार पाहून जाणवले, ‘आपण किती छोटे आहोत !’ जेव्हा आपण गडाची तटबंदी पहातो, तेव्हा लक्षात येते की, महाराजांनी डोंगर सपाट न करता तो होता तसाच वापरला. आपण म्हणतो की, आम्ही पर्यावरणाचे मालक आहोत; पण छत्रपती शिवरायांनी आपल्याला सांगितले, ‘आपण निसर्गाचे ऋणी आहोत.’ ‘आधी पोटोबा, मग विठोबा’ ही म्हण आपण वापरतो; पण तीच म्हण स्थापत्यशास्त्रालाही लागू पडते. जोपर्यंत भूमीचे पोषण (पोटोबा) करणार नाही, तोपर्यंत आपले घर (विठोबा) सुरक्षित रहाणार नाही.

३. छत्रपती शिवरायांची बुद्धीमत्ता

गडावर पाण्याचे टाकं खोदतांना महाराजांनी केलेला विचार ‘थ्रेड टू ट्रेंड’ आहे, म्हणजेच निसर्गाच्या धाग्याला धरून नवीन काहीतरी निर्माण करणे. गडावरील दगड काढल्यावर तेथे पोकळी निर्माण व्हायची आणि त्याच पोकळीत पावसाचे पाणी साठवून त्याचे टाकं बनायचे. दगडाचा वापर बांधकामासाठी आणि खड्ड्याचा वापर पाण्यासाठी ! याला म्हणतात खरी बुद्धीमत्ता !

४. निसर्गाचे ऐकायला शिका ! 

स्थापत्यशास्त्र, म्हणजे केवळ सिमेंट आणि लोखंड नाही, तर तो संवाद आहे. आपण भूमीशी कसा संवाद साधतो, यावर आपले आरोग्य अवलंबून असते. गडांवरील हवा खेळती रहावी; म्हणून त्या थोर विभूतींनी जी रचना केली, ती आजही थक्क करते. तिथे वातानुकूलित यंत्र नसूनही गारवा असतो; कारण त्यांनी वार्‍याचा मार्ग कधी अडवला नाही. ‘ऐकावे जनाचे, करावे मनाचे’ या म्हणीप्रमाणे आपण वास्तूतज्ञांचे अनेक सल्ले घेतो; पण निसर्गाचे मन काय सांगते, हे कधीच ऐकत नाही.

गडावरील प्रत्येक दगड आपल्याला सांगतो की, संयम राखा. ‘नारळ वरून कठीण; पण आतून गोड’, या म्हणीप्रमाणे निसर्गाचे नियम प्रारंभी आपल्याला कडक वाटतील; पण जर आपण त्याप्रमाणे वागलो, तरच आपल्याला भविष्यात सुख मिळेल.

५. निसर्गाशी असलेली नाळ मजबूत ठेवा ! 

महाराष्ट्रदिनानिमित्त आपल्याला आत्मसाक्षात्कार व्हायला हवा की, आपण या मातीचे ‘मालक’ नाही, तर तिचे ‘अंश’ आहोत. निसर्गाशी आपली नाळ जेवढी लांब आणि मजबूत असेल, तेवढे आपल्या संस्कृतीचे पाणी खोलवर टिकून राहील. आपल्या पूर्वजांनी कधीही ‘हातचे सोडून पळत्याच्या पाठी’ धावण्याची चूक केली नाही. जे उपलब्ध आहे, त्यातून सर्वोत्तम कसे निर्माण करता येईल, याचा विचार केला.

गडावर केवळ छायाचित्रे काढण्यासाठी जाऊ नका. तेथील दगडाला हात लावून विचारा, ‘तुला काय वाटत आहे ?’ तो सांगेल की, त्याने किती पावसाळे सोसले आहेत ! किती युद्धे पाहिली; पण तो कधी ढळला नाही; कारण तो निसर्गाशी एकनिष्ठ होता.

६. निसर्गात सहभागी व्हा ! 

महाराष्ट्रदिनानिमित्त संकल्प करूया, ‘निसर्गाला घरात, कामात आणि हृदयात स्थान देऊया.’ ‘एकीचे बळ मिळते फळ’, या उक्तीप्रमाणे आपण निसर्गात सहभागी झालो, तरच महाराष्ट्र पुन्हा एकदा ‘सुजलाम् सुफलाम् ।’ होईल.

– श्री. विजयकुमार कट्टी, ठाणे