चीनच्या सैन्यातील वाढता असंतोष भविष्यात उठावाचे रूप घेईल का ?

चीनमधील सत्तासंघर्ष आणि झांग युक्सिया प्रकरण : एक सखोल विश्लेषण

चीनच्या संरक्षण मंत्रालयाने२४ जानेवारी २०२६ या दिवशी दिलेली झांग युक्सिया यांच्या चौकशीची बातमी जागतिक राजकारणात चर्चेचा विषय ठरली आहे. शी जिनपिंग यांच्यानंतर ‘पीपल्स लिबरेशन आर्मी (पी.एल्.ए.)’मधील सर्वांत शक्तीशाली व्यक्ती म्हणून झांग युक्सिया यांच्याकडे पाहिले जात असे; मात्र त्यांच्यावर लागलेले आरोप पाहून चीनमधील अंतर्गत अस्थिरतेची मोठी चिन्हे दिसत आहेत.

१. झांग युक्सिया : एक शक्तीशाली योद्धा आणि जिनपिंग यांचे ‘खास’

झांग युक्सिया हे केवळ एक ‘जनरल’ नव्हते, तर ते चीनच्या ‘रेड सेकंड जनरेशन’ (क्रांतीकारी नेत्यांची मुले)मधील एक प्रमुख चेहरा होते. त्यांचे वडील झांग झोंगक्सन हे शी जिनपिंग यांच्या वडिलांचे (शी झोंगक्सन) जवळचे मित्र होते. या कौटुंबिक संबंधांमुळेच जिनपिंग यांनी झांग यांना ‘सेंट्रल मिलिट्री कमिशन’चे उपाध्यक्ष म्हणून नियुक्त केले होते. वर्ष १९७९ च्या व्हिएतनाम युद्धाचा अनुभव असलेले झांग हे लष्करातील अत्यंत अनुभवी आणि आदरणीय व्यक्ती होते.

२. गंभीर आरोप : अणू गुपिते आणि भ्रष्टाचार

चीनने अधिकृतपणे केवळ ‘शिस्त आणि कायद्याचे गंभीर उल्लंघन’, असे म्हटले असले, तरी जागतिक माध्यमांमध्ये (उदा. वॉल स्ट्रीट जर्नल) उमटलेले सूर अधिक भयानक आहेत. चीनच्या ‘नॅशनल न्यूक्लियर कॉर्पोरेशन (सी.एन्.सी.)’च्या माजी प्रमुखांच्या चौकशीतून असे समोर आले आहे की, चीनच्या अण्वस्त्र कार्यक्रमातील काही अत्यंत गोपनीय माहिती अमेरिकेला पुरवण्यात आली. यात झांग युक्सिया यांची भूमिका संशयास्पद मानली जात आहे.

२ अ. ‘रॉकेट फोर्स’मधील भ्रष्टाचार : गेल्या काही वर्षांत चीनच्या ‘रॉकेट फोर्स’मध्ये मोठ्या प्रमाणावर फेरपालट झाले आहेत. सैनिकी उपकरणांची खरेदी अन् आधुनिकीकरणाचा निधी यांत कोट्यवधी मोठ्या प्रमाणात भ्रष्टाचार झाल्याचा आरोप त्यांच्यावर आहे.

३. अंतर्गत कलह कि रणनीती ?

ही कारवाई केवळ भ्रष्टाचाराविरुद्ध नसून ती एका मोठ्या राजकीय रणनीतीचा भाग आहे. शी जिनपिंग यांना त्यांच्या सत्तेला आव्हान देऊ शकणारा कोणताही पर्याय नको आहे. झांग युक्सिया यांचा सैन्यातील वाढता प्रभाव जिनपिंग यांच्यासाठी धोक्याची घंटा ठरत होता. त्यांना हटवून जिनपिंग यांनी संदेश दिला आहे, ‘चीनमध्ये केवळ एकच सर्वोच्च सत्ता आहे.’ वर्ष २०२७ मध्ये ‘कम्युनिस्ट पार्टी’ची ‘२१वी काँग्रेस’ (सभा) होणार आहे. यापूर्वी सैन्य आणि पक्षातील सर्व विरोधक किंवा संभाव्य प्रतिस्पर्धी यांना बाजूला सारणे, ही जिनपिंग यांची जुनी पद्धत आहे. जेव्हा तुमचे सर्वांत जवळचे मित्रच द्रोह करतात, तेव्हा यंत्रणेत भीतीचे वातावरण निर्माण होते. ‘नो ॲबसोल्युट फ्रेंड्स’ (कुणीही कायमचा मित्र नाही), हे धोरण राबवून जिनपिंग यांनी संपूर्ण ‘पी.एल्.ए.’ला दहशतीखाली ठेवले आहे.

४. सैन्याचे आधुनिकीकरण आणि तैवान प्रश्न

चीनला सर्व २०३५ पर्यंत जगातील सर्वांत प्रगत सैन्य बनायचे आहे; मात्र जर सर्वोच्च नेतृत्वामध्येच भ्रष्टाचार आणि अविश्वासाचे वातावरण असेल, तर युद्धाच्या वेळी हे सैन्य कसे लढणार ?

४ अ. खरेदीमधील घोटाळे : क्षेपणास्त्रे आणि ‘हायपरसोनिक’ शस्त्रास्त्रांच्या निर्मितीत निकृष्ट दर्जाचे साहित्य वापरल्याचे आरोप होत आहेत.

४ आ. युद्ध सज्जतेवर परिणाम : झांग युक्सिया यांच्यासारख्या अनुभवी नेत्याला हटवल्यामुळे सैन्यातील निर्णय घेण्याची प्रक्रिया मंदावू शकते. तैवानवर आक्रमण करण्याच्या चीनच्या योजनांना यामुळे खीळ बसू शकते; कारण अंतर्गत कलह मिटवल्याखेरीज बाह्य युद्ध करणे आत्मघातकी ठरेल.

५. जागतिक परिणाम आणि भारतासाठी अन्वयार्थ

चीनमधील या घडामोडींचा परिणाम भारतावरही होणार आहे. जर चीनमध्ये अंतर्गत अस्थिरता वाढली, तर लक्ष भरकटवण्यासाठी चीन सीमेवर कुरापती काढू शकतो. जर अमेरिकेला खरोखरच अण्वस्त्र गुपिते मिळाली असतील, तर हे चीनच्या गुप्तचर यंत्रणेचे मोठे अपयश आहे.

६. निष्कर्ष : एक एकाकी हुकूमशहा

झांग युक्सिया यांच्यावरील कारवाई हे सिद्ध करते की, शी जिनपिंग आता कुणावरही विश्वास ठेवू शकत नाहीत. ज्यांनी त्यांना सत्तेवर बसवण्यास साहाय्य केले, त्यांनाच ते आता बाजूला सारत आहेत. यामुळे चीनमध्ये ‘शुद्धीकरण’ मोहीम तीव्र झाली आहे. या कारवाईमुळे सध्या तरी जिनपिंग यांची सत्ता मजबूत दिसत असली, तरी सैन्यातील वाढता असंतोष भविष्यात उठावाचे रूप घेऊ शकतो.

– ब्रिगेडियर हेमंत महाजन (निवृत्त), पुणे. (२६.१.२०२६)