आज १५ जुलै या दिवशी भारतीय हवाई दलाचे ग्रुप कॅप्टन शुभांशू शुक्ला अंतराळ मोहिमेतून पृथ्वीवर परतणार आहेत. त्या निमित्ताने…
१. एका नव्या अंतराळ युगाचा भव्य आरंभ
वर्ष २०२५ हे भारताच्या गौरवशाली इतिहासात विशेषतः अंतराळ संशोधनाच्या अथांग क्षेत्रात सुवर्ण अक्षरांनी कोरले जाईल, यात शंका नाही. हा लेख आपल्या वाचनात येईपर्यंत भारतीय हवाई दलाचे एक निष्णात वैमानिक आणि भारताचे सुपुत्र ग्रुप कॅप्टन शुभांशू शुक्ला स्वतःचे वैज्ञानिक कर्तव्य अत्यंत निष्ठेने पार पाडून सुरक्षितपणे पृथ्वीवर परत येण्याच्या ऐतिहासिक आणि अत्यंत अभिमानास्पद कामगिरी पार पाडण्याच्या यात्रेवर असतील. ही केवळ तांत्रिक किंवा वैज्ञानिक क्षेत्रांतील एक विलक्षण घटना नसेल, तर प्रत्येक भारतियाच्या मनात स्वाभिमान, आत्मविश्वास आणि दुर्दम्य इच्छाशक्तीची ज्योत प्रज्वलित करणारा हा एक अविस्मरणीय अन् स्फूर्तीदायक क्षण ठरेल. त्यांच्या या अतुलनीय मोहिमेने भारताची अंतराळातील महत्त्वाकांक्षा आणि वैज्ञानिक क्षमता जगासमोर अधिक प्रभावीपणे येईल, तसेच भविष्यातील मानवी अंतराळ मोहिमांसाठी नवा उज्ज्वल अध्याय उघडला जाईल.
२. अंतराळ प्रवासाचा भारतीय इतिहास : राकेश शर्मा यांच्यापासून शुभांशू शुक्ला यांच्यापर्यंतचा प्रेरणादायी प्रवास
भारताच्या अंतराळ प्रवासाची पहिली ठळक नोंद झाली, ती वर्ष १९८४ मध्ये, जेव्हा तत्कालीन सोव्हिएत युनियनच्या (आताच्या रशियाच्या) साहाय्याने भारताने स्वतःची पहिली मानवी अंतराळ मोहीम यशस्वीपणे पार पाडली. याच मोहिमेमुळे विंग कमांडर राकेश शर्मा हे ‘सोयुझ टी-११’ या सोव्हिएत अंतराळयानातून अंतराळात झेप घेणारे पहिले भारतीय ठरले आणि त्यांचे नाव इतिहासात अजरामर झाले. अंतराळातून तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधींशी व्हिडिओ कॉन्फरन्सद्वारे झालेल्या त्यांच्या संवादात इंदिरा गांधींनी त्यांना विचारले, ‘भारत अंतराळातून कसा दिसतो ?’, तेव्हा राकेश शर्मा यांनी अभिमानाने आणि आत्मविश्वासाने उत्तर दिले, ‘सारे जहाँ से अच्छा (जगातील सर्वांत सुंदर) !’ त्यांचे हे उत्तर आजही प्रत्येक भारतियाच्या मनात देशभक्ती आणि आपल्या देशाच्या सामर्थ्याविषयीची भावना जागृत करते. राकेश शर्मा यांनी भारतियांच्या मनात अंतराळाविषयीचे कुतूहल, वैज्ञानिक जिज्ञासा आणि अंतराळवीर बनण्याची स्वप्ने रुजवली. त्यांनी दाखवलेला मार्ग हा भारताच्या अंतराळ भविष्याचा पाया ठरला.
त्या ऐतिहासिक घटनेला ४० वर्षांहून अधिक काळ लोटल्यानंतर भारताने अंतराळात अनेक मैलाचे दगड पार केले आहेत. ‘भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थे’ने (‘इस्रो’ने) स्वतःच्या स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या बळावर ‘चांद्रयान (चंद्र मोहीम)’ आणि ‘मंगळयान (मंगळ मोहीम)’ यांसारख्या अत्यंत यशस्वी मोहिमांद्वारे स्वतःची वैज्ञानिक आणि तांत्रिक क्षमता जगाला दाखवून दिली आहे. याच प्रगतीच्या आणि वाढत्या आत्मविश्वासाच्या पार्श्वभूमीवर ग्रुप कॅप्टन शुभांशू शुक्ला यांनी ‘ॲक्सिओम मिशन-४’ या खासगी अंतराळ मोहिमेचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणून आंतरराष्ट्रीय अवकाश स्थानकावर (‘इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन’वर – ‘आय.एस्.एस्.’) राहून स्वतःची मोहीम (मिशन) यशस्वी पूर्ण केली. राकेश शर्मा यांनी भारताला अंतराळाची ओळख करून दिली, तर शुभांशू शुक्ला यांनी ती ओळख अधिक दृढ केली आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताची अंतराळातील भागीदारी सशक्त केली. त्यांच्या या कामगिरीमुळे आपला देश आता अंतराळातील घडामोडींचा उत्सुक प्रेक्षक न रहाता सक्रीय, निर्णायक आणि उत्तरदायी सहभागी देश म्हणून जगासमोर उभा राहिला आहे. हे यश भारताच्या वाढत्या वैज्ञानिक सामर्थ्याचे आणि आंतरराष्ट्रीय अंतराळ सहकार्यावरील दृढ विश्वासाचे प्रतीक आहे, जे भविष्यातील अनेक मोठ्या अंतराळ मोहिमांसाठी प्रेरणास्रोत ठरेल.
३. ‘ॲक्सिओम-४’ मोहीम : वैज्ञानिक आणि आंतरराष्ट्रीय महत्त्व
‘ॲक्सिओम-४’ ही ‘ॲक्सिओम स्पेस’ या अमेरिकेतील एका अग्रगण्य आणि महत्त्वाकांक्षी खासगी अंतराळ आस्थापनाने आयोजित केलेली व्यावसायिक मानवयुक्त अंतराळ मोहीम होती. ही मोहीम अंतराळ उद्योगाच्या व्यावसायिकरणाचे एक उत्तम उदाहरण म्हणता येईल. ‘खासगी आस्थापने आता केवळ उपग्रह प्रक्षेपणापुरत्या मर्यादित न रहाता मानवी अंतराळ प्रवासातही महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावत आहेत’, हा नवा पल्ला यातून दिसून येतो. या मोहिमेचा मूळ उद्देश ‘आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर (‘आय.एस्.एस्.’वर) विविध प्रकारचे अत्याधुनिक वैज्ञानिक प्रयोग करणे, जागतिक स्तरावर अंतराळ संशोधनात आंतरराष्ट्रीय सहकार्य वाढवणे आणि भविष्यातील अधिक व्यापक अशा चंद्र अन् मंगळ मोहिमांसाठी आवश्यक अनुभव, तसेच प्रशिक्षण मिळवणे’, हा होता.
या मोहिमेचे एक विशेष आणि अत्यंत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य, म्हणजे यात सहभागी झालेले अंतराळवीर विविध देशांचे प्रतिनिधी आहेत. या ४ सदस्यांच्या चमूमध्ये अमेरिकेच्या अनुभवी अंतराळवीर कमांडर पेगी व्हिटसन (‘नासा’च्या माजी अंतराळवीर), ‘युरोपियन स्पेस एजन्सी’चे प्रकल्प अंतराळवीर स्लाव्होझ उझ्नान्स्की-विस्निव्हस्की (पोलंडचे प्रतिनिधित्व करणारे), हंगेरीचे टिबोर काप्यु आणि भारताचे ग्रुप कॅप्टन शुभांशू शुक्ला यांचा समावेश आहे. हे खर्या अर्थाने एक बहुराष्ट्रीय आणि वैज्ञानिक सहकार्याचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे, जिथे विविध संस्कृती आणि पार्श्वभूमीचे अंतराळवीर एका समान वैज्ञानिक उद्दिष्टासाठी एकत्र आले आहेत. यामुळे जागतिक स्तरावर अंतराळ संशोधनाला एक नवी दिशा मिळाली आहे. शुभांशू शुक्ला हे २५ जून २०२५ या दिवशी अंतराळात गेले आणि २६ जून २०२५ या दिवशी आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर पोचले. ते १४ जुलै २०२५ या दिवशी ‘आय.एस्.एस्.’वरून पृथ्वीकडे परतण्यासाठी निघतील आणि १५ जुलै २०२५ या दिवशी पृथ्वीवर सुरक्षितपणे उतरतील, अशी अपेक्षा आहे. क्रू ड्रॅगन अवकाशकुपी भारतीय प्रमाण वेळेनुसार दुपारी ४.३० वाजता अवकाश स्थानकापासून विलग होईल आणि १५ जुलै या दिवशी भारतीय प्रमाण वेळेनुसार दुपारी ३ वाजता अमेरिकेच्या पश्चिम किनार्याजवळ प्रशांत महासागरात उतरेल. घंट्याभराच्या फरकाने यात पालट होऊ शकतो.
४. शुभांशू शुक्ला : एक प्रेरणादायी प्रवास आणि अथक परिश्रमांचे प्रतीक !
ग्रुप कॅप्टन शुभांशू शुक्ला यांचा वैमानिक अधिकारीपासून अंतराळविरापर्यंतचा प्रवास हा केवळ शिस्तबद्ध सैनिकी शिक्षणाचाच नव्हे, तर उच्च दर्जाचे वैज्ञानिक, दुर्दम्य इच्छाशक्ती आणि अथक चिकाटी यांचा एक उत्तम नमुना आहे. भारतीय हवाईदलात एक निष्णात वैमानिक आणि चाचणी पायलट म्हणून त्यांची कारकीर्द नेहमीच चमकदार राहिली आहे. लढाऊ विमाने चालवण्याचा त्यांचा अनुभव, अत्यंत अल्प वेळेत योग्य निर्णय घेण्याची त्यांची क्षमता आणि तांत्रिक ज्ञान यांमुळे ते अंतराळविराच्या निवडीसाठी साहजिकच एक आदर्श उमेदवार ठरले.
अंतराळवीर म्हणून निवड झाल्यानंतर त्यांचे प्रशिक्षण अत्यंत कठोर आणि सर्वांगीण होते. यामध्ये केवळ पुस्तकी ज्ञान किंवा तांत्रिक माहिती नव्हती, तर प्रत्यक्ष अंतराळात येणार्या प्रत्येक आव्हानासाठी त्यांना सज्ज करण्यात आले. वैद्यकीय शारीरिक चाचण्यांमध्ये त्यांच्या शरिराची प्रत्येक बाजू पडताळली गेली, तर मानसिक स्थैर्य परीक्षणामध्ये त्यांच्या मानसिक कणखरतेची परीक्षा घेण्यात आली. ‘अँटी-जी ट्रेनिंग’ (उच्च गुरुत्वाकर्षण शक्ती सहन करण्याचे प्रशिक्षण) आणि ‘स्पेस वॉक’च्या ‘सिम्युलेशन’मध्ये (अनुकरणामध्ये) त्यांनी अंतराळातील अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत कसे काम करायचे, याचा अनुभव घेतला. अवकाशशास्त्रातील प्रगत ज्ञानाचे शिक्षण, अंतराळयानाच्या प्रत्येक प्रणालीची सखोल माहिती आणि आपत्कालीन परिस्थितीत त्वरित अन् अचूक निर्णय घेण्याचे प्रशिक्षण त्यांना देण्यात आले.
त्यांची मोहिमेपूर्व सिद्धता जवळपास १८ मासांहून अधिक काळ चालली. यामध्ये अमेरिकेतील ‘नासा’ आणि ‘ॲक्सिओम स्पेस’ यांच्या अत्याधुनिक प्रशिक्षण केंद्रांवर घेतलेल्या कठोर प्रशिक्षणाचा समावेश होता. या प्रशिक्षण काळात त्यांनी ‘स्पेससूट’ (अंतराळ पोषाख) घालणे, अंतराळयानाच्या विविध प्रणाली समजून घेणे, ‘आय.एस्.एस्.’वरील प्रत्येक उपकरणाची माहिती करून घेणे आणि चमूतील इतर सदस्यांसह समन्वय साधणे, अशा अनेक गोष्टींचा सराव केला. शून्य गुरुत्वाकर्षणात कसे जगायचे, कसे काम करायचे, अन्न कसे खायचे, पाणी कसे प्यायचे, झोपायचे कसे, या सर्व गोष्टींचे त्यांना सखोल प्रशिक्षण देण्यात आले. हे सर्व अथक परिश्रम आणि अजोड समर्पण यांमुळेच ते या ऐतिहासिक मोहिमेसाठी पूर्णपणे सज्ज झाले अन् त्यांनी त्यांचे कर्तव्य यशस्वीपणे पार पाडले. त्यांच्या या प्रवासाने हेच दाखवून दिले की, कोणतेही मोठे ध्येय गाठण्यासाठी केवळ बुद्धीमत्ता पुरेशी नसते, तर त्यासह कठोर परिश्रम, चिकाटी आणि ध्येयाप्रती असलेले निस्सीम समर्पण आवश्यक असते.
(क्रमशः उद्याच्या दैनिकात)
– प्रा. बाबासाहेब धोंडीराम सुतार, साहाय्यक प्राध्यापक, गोगटे-जोगळेकर महाविद्यालय, रत्नागिरी. (१३.७.२०२५)
मंदिर संस्कृती : राष्ट्रनिर्मिती, अर्थव्यवस्था आणि समाजउन्नती यांचे केंद्र !
मंदिरे : राष्ट्ररचनेचे मजबूत आधारस्तंभ !
ताजमहालच्या खाली दडवण्यात आलेले सत्य !
गोव्यातील मंदिरांवरील ब्राह्मणीकरणाचे आरोप हास्यास्पद !
मंदिर विश्वस्त आणि व्यवस्थापन यांची आचारसंहिता !
मध्यप्रदेशातील धार येथील ऐतिहासिक भोजशाळा मंदिरमुक्तीचा लढा !