धार्मिक स्थळांचे पावित्र्य, कायदेशीर मर्यादा आणि सार्वजनिक शिस्त : एक सर्वसमावेशक विश्लेषण

शिरोडा (गोवा) येथील श्री कामाक्षीदेवी मंदिराच्या पवित्र तलावातील (तळी) गैरप्रकाराच्या पार्श्वभूमीवर संपूर्ण गोव्यात आणि देशात धार्मिक श्रद्धास्थानांचे पावित्र्य अन् कायदेशीर नियमांचे उल्लंघन यांवर चर्चा चालू आहे. कोणताही सण किंवा उत्सव साजरा करतांना दुसर्‍याच्या धार्मिक मालमत्तेचा अनादर करणे आणि त्याहूनही पुढे जाऊन सार्वजनिक ठिकाणी कायद्याचे उल्लंघन करणे, हे सुसंस्कृत समाजाचे लक्षण नाही.

याच साखळीत देशातील इतर भागांत घडणार्‍या काही अत्यंत गंभीर घटनांचा उल्लेख करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ अहिंसक आणि पवित्र मानल्या जाणार्‍या जैन मंदिरांच्या अगदी समोर उघडपणे बोकडांची हत्या करणे आणि त्याचा उत्सव साजरा करणे, हा प्रकार समाजमनाला हेलावणारा आहे. एका बाजूला ज्या धर्माचा पायाच संपूर्ण ‘अहिंसा’ हा आहे, त्यांच्या मंदिरासमोर अशा हिंसक कृती करणे, हा थेट धार्मिक भावना दुखावण्याचा आणि सामाजिक सलोखा बिघडवण्याचा प्रयत्न ठरतो. या सर्व प्रकरणांमध्ये सर्वांत आश्चर्याचे, म्हणजे सर्वोच्च न्यायालयाचे स्पष्ट आदेश आणि तसे कायदे अस्तित्वात असतांनाही प्रशासनाच्या डोळ्यांदेखत अशा घटना घडत आहेत.

१. सार्वजनिक ठिकाणी जनावरांची हत्या : सर्वोच्च न्यायालयाचे आदेश आणि कायदेशीर प्रावधाने

भारताचे सर्वोच्च न्यायालय आणि राष्ट्रीय हरित लवाद यांनी सार्वजनिक ठिकाणी, उघड्यावर किंवा अधिकृत पशूवधगृहाच्या व्यतिरिक्त इतर कोणत्याही ठिकाणी प्राण्यांची हत्या करण्यावर स्पष्ट अन् कडक निर्बंध लादले आहेत.

अ. सर्वोच्च न्यायालयाचा स्पष्ट आदेश : सर्वोच्च न्यायालयाने विविध महत्त्वपूर्ण निवाड्यांमध्ये (विशेषतः ‘लक्ष्मी नारायण मोदी विरुद्ध केंद्र सरकार’ आणि ‘जस्टिस फॉर ॲनिमल्स विरुद्ध केंद्र सरकार’ या खटल्यांमध्ये) स्पष्ट निर्देश दिले आहेत, ‘कोणत्याही प्राण्याची हत्या ही केवळ आणि केवळ परवानाधारक अन् अधिकृत पशूवधगृहात, अन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरणाच्या नियमांनुसारच झाली पाहिजे.’

उघड्यावर, रस्त्यांवर, निवासी भागांत किंवा धार्मिक स्थळांच्या परिसरात सार्वजनिकरित्या प्राण्यांची हत्या करणे, हा कायद्याने गंभीर गुन्हा आहे. मांस विक्रीची दुकाने आणि पशूवधगृहे हे कोणत्याही धार्मिक स्थळापासून, शाळेपासून किंवा रुग्णालयापासून ठराविक अंतरावरच असायला हवेत, जेणेकरून कुणाच्याही धार्मिक भावना दुखावणार नाहीत आणि आरोग्याला धोका निर्माण होणार नाही.

आ. ‘अन्न सुरक्षा आणि मानके नियम, २०११’ : या नियमावलीनुसार पशूवधगृहाच्या बाहेर किंवा उघड्यावर कोणत्याही जनावराची हत्या करणे पूर्णपणे बेकायदेशीर आहे. असे करतांना आढळल्यास संबंधित व्यक्तीवर कठोर दंडात्मक आणि फौजदारी कारवाई करण्याचे प्रावधान आहे.

इ. ‘प्राण्यांवर होणारे अत्याचार प्रतिबंधक कायदा, १९६०’ : या कायद्याच्या कलम ११ नुसार प्राण्यांना सार्वजनिक ठिकाणी वेदनादायक पद्धतीने मारणे किंवा त्यांची जाहीर हत्या करणे, हा दखलपात्र गुन्हा ठरतो.

२. एक गंभीर विचारमंथन : धार्मिक स्वातंत्र्य कि कायद्याचे उल्लंघन ?

राज्यघटनेने प्रत्येक नागरिकाला स्वतःचा धर्म पाळण्याचे आणि उत्सव साजरे करण्याचे स्वातंत्र्य दिले आहे; परंतु हे स्वातंत्र्य ‘अमर्याद’ नाही. राज्यघटनेचे कलम २५ स्पष्ट करते, ‘धार्मिक स्वातंत्र्य हे सार्वजनिक सुव्यवस्था, नैतिकता आणि आरोग्य यांच्या अधीन आहे.’ जेव्हा छायाचित्रात दाखवल्याप्रमाणे देवळाच्या पवित्र तळीत मद्यधुंद अवस्थेत दारूच्या बाटल्या फेकून उत्सव साजरा केला जातो किंवा जेव्हा जैन मंदिरासमोर उघड्यावर प्राण्यांची हत्या केली जाते, तेव्हा ते धार्मिक स्वातंत्र्य रहात नाही, तर ते थेट सार्वजनिक सुव्यवस्था आणि दुसर्‍याच्या धार्मिक अधिकारांवर केलेले अतिक्रमण ठरते.

३. प्रमुख आव्हाने आणि मार्ग : कायद्याची कडक कार्यवाही

सर्वोच्च न्यायालयाचे आदेश केवळ कागदावर न रहाता स्थानिक पोलीस आणि नगरपालिका प्रशासन यांनी त्याची कडक कार्यवाही केली पाहिजे. उघड्यावर हत्या करणार्‍यांवर किंवा धार्मिक स्थळांचे पावित्र्य भंग करणार्‍यांवर तात्काळ गुन्हे नोंदवले पाहिजेत.

४. धार्मिक समित्यांची सतर्कता 

मंदिर किंवा कोणत्याही धार्मिक स्थळाच्या व्यवस्थापन समित्यांनी राजकीय किंवा सामाजिक दबावाखाली न येता त्यांच्या वास्तूचे नियम आणि पावित्र्य राखण्यासाठी कठोर राहिले पाहिजे.

५. परस्पर आदर, हाच खरा सलोखा !

खर्‍या धार्मिक सौहार्दाचा अर्थ स्वतःच्या आनंदासाठी दुसर्‍याला त्रास देणे, असा होत नाही. आपण ज्या समाजात रहातो, तेथील बहुसंख्यांकांच्या किंवा इतर अल्पसंख्यांक समुदायांच्या श्रद्धांचा आदर राखणे, हे प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे. गोव्यातील श्री कामाक्षी मंदिराची घटना असो वा जैन मंदिरांसमोरील बेकायदेशीर कृत्य, हे सर्व एकाच विकृत मानसिकतेकडे बोट दाखवतात, ती म्हणजे कायद्याचा आणि दुसर्‍याच्या श्रद्धेचा धाक न बाळगणे. जर आपल्याला समाजात शांतता आणि सुव्यवस्था टिकवून ठेवायची असेल, तर सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशांचा आदर करून प्रत्येक नागरिकाने उत्सवाच्या मर्यादा स्वतः आखल्या पाहिजेत अन् प्रशासनाने कायद्याचे उल्लंघन करणार्‍यांना कठोरात कठोर शिक्षा केली पाहिजे.

– श्री. नारायण नाडकर्णी, फोंडा, गोवा. (२६.६.२०२६)