इराणचे प्रमुख नेते मारले गेले, तरी नवीन नेते कसे सिद्ध होत आहेत ?

इराणच्या राजकारणात आणि तेथील ‘रिव्हॉल्युशनरी गार्ड्स’ (आय.आर्.जी.सी.)सारख्या संघटनांमध्ये नेत्यांची एक साखळी आधीपासूनच सिद्ध असते. जेव्हा एखादा मोठा नेता (उदा. कासिम सुलेमानी किंवा अलीकडे इस्माईल हनिये – जे इराणी नसले, तरी इराणच्या गोटातील होते) मारला जातो, तेव्हा लगेच दुसरा नेता समोर येण्यामागे काही महत्त्वाची कारणे आहेत.

१. संस्थात्मक रचना (Institutional Structure)

इराणची सत्ता एका व्यक्तीवर अवलंबून नसून ती एका क्लिष्ट व्यवस्थेवर आधारित आहे. तिथे ‘सर्वोच्च नेता’ (सुप्रिम लिडर) हे पद सर्वांत वर असते. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली अनेक दुय्यम फळीतील अधिकारी आधीच सिद्ध असतात. त्यामुळे एखादा ‘चेहरा’ गायब झाला, तरी ‘सिस्टम’ (यंत्रणा) काम करत रहाते.

२. ‘शहादत’ (Martyrdom)चा विचार

इराणच्या विचारसरणीत मृत्यूला ‘शहादत’ मानले जाते. जेव्हा एखादा नेता मारला जातो, तेव्हा त्याचा वापर लोकांमध्ये भावनिक एकता निर्माण करण्यासाठी आणि नवीन तरुणांना या चळवळीत खेचण्यासाठी केला जातो. त्यांच्या मते ‘रक्ताने क्रांती अधिक प्रबळ होते.’

३. ‘प्रॉक्सी’ (प्रतिनिधी) नेटवर्क आणि दुय्यम फळी

इराणने गेल्या अनेक वर्षांत आखातामध्ये (लॅबेनॉन, येमेन, इराक, सीरिया) स्वतःचे जाळे पसरवले आहे. याला ते ‘ॲक्सिस रेसिस्टन्स’ म्हणतात. या नेटवर्कमध्ये नेत्यांची एक क्रमवारी (Hierarchy) ठरलेली असते.

अ पथक (ए टीम) : मुख्य नेते

आ पथक (बी टीम) : प्रशिक्षित अधिकारी

जे नेतृत्व घेण्यास सज्ज असतात. एका नेत्याचा मृत्यू झाला की, काही घंट्यांतच नवीन नेत्याची घोषणा केली जाते, जेणेकरून सत्तेत पोकळी निर्माण होणार नाही.

४. बाह्य शत्रूचा दबाव (External Threat)

जेव्हा इस्रायल किंवा अमेरिका यांसारख्या शत्रूंकडून आक्रमणे होतात, तेव्हा इराणमधील विविध गट आपापसांतील मतभेद विसरून एकत्र येतात. हा दबावाचा काळ नवीन नेत्यांना स्वतःला सिद्ध करण्याची संधी देतो.

५. सुरक्षितता आणि गोपनीयता

इराण आता त्यांचे नेते कोण असतील, हे आधीच घोषित करत नाही. अनेक वेळा नवीन नेत्यांची नावे गोपनीय ठेवली जातात किंवा त्यांना अचानक समोर आणले जाते, जेणेकरून शत्रूला त्यांच्या रणनीतीचे अनुमान येऊ नये.

थोडक्यात सांगायचे, तर इराणने त्याची सुरक्षाव्यवस्था अशा प्रकारे बनवली आहे की, ती ‘व्यक्ती’ केंद्रित नसून ‘विचारसरणी’ आणि ‘संघटना’ केंद्रित आहे. त्यामुळे नेते पालटले, तरी धोरणे पालटत नाहीत.

६. नैतिक सामर्थ्य आणि निर्धार

संकटाच्या वेळी आपण कोणती भूमिका निवडतो, यावरच राष्ट्राचे नैतिक सामर्थ्य ठरते. हे संकट, म्हणजे स्वतःच्या मूल्यांची पडताळणी करण्याची एक संधी आहे. जर प्रत्येक भारतियाने इंधन बचतीचा आणि संयमाचा मंत्र जपला, तर कोणतीही टंचाई स्वतःचे मनोबल खच्ची करू शकणार नाही.

७. निष्कर्ष : बचत हीच निर्मिती

आंतरराष्ट्रीय अस्थिरतेच्या पार्श्वभूमीवर इंधन बचत ही केवळ घरगुती नव्हे, तर राष्ट्रीय कर्तव्य आहे. स्वयंपाकघरातील या साध्या; पण शिस्तबद्ध सवयी अवलंबल्यास तुमचा ‘एल्.पी.जी.’ सिलिंडर पूर्वीपेक्षा अनेक दिवस अधिक टिकू शकतो आणि महिन्याचा व्ययही लक्षणीयरित्या न्यून होऊ शकतो.

– ब्रिगेडियर हेमंत महाजन (निवृत्त), पुणे.