गुजरातमधील दत्तस्थान श्री गरुडेश्वर आणि प.प. वासुदेवानंद सरस्वती (टेंब्ये)स्वामी महाराज !

आध्यात्मिक परंपरेत ‘दत्त संप्रदाय’ आणि त्यात होऊन गेलेल्या महान विभूतींमध्ये प.प. वासुदेवानंद सरस्वती टेंब्येस्वामी महाराज यांचे स्थान अनन्यसाधारण आहे. त्यांनी केवळ धर्म, संस्कृती आणि अध्यात्म यांची पुनर्स्थापना केली नाही, तर त्यांच्या तपश्चर्येने ‘श्री क्षेत्र गरुडेश्वर’ या ठिकाणी दत्तभक्तीची अविनाशी ज्योत प्रज्वलित केली.

गुजरातमध्ये नर्मदा नदीच्या किनार्‍यावर वसलेले हे शांत, सुंदर आणि पवित्र क्षेत्र श्री गरुडेश्वर हे टेंब्येस्वामी महाराज यांच्या कठोर साधनेचे अन् परमहंस वृत्तीचे साक्षीदार आहे. या लेखात स्वामी महाराजांचे जीवन, त्यांचे कार्य, श्री गरुडेश्वराची महती आणि या दोन्ही गोष्टींमधील अद्भुत नाते याविषयीची माहिती दिली आहे.

१. प.प. वासुदेवानंद सरस्वती टेंब्येस्वामी महाराज

१ अ. बालपण आणि संन्यास दीक्षा : प.प. वासुदेवानंद सरस्वती टेंब्येस्वामी महाराजांचा जन्म वर्ष १८५४ मध्ये महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील माणगाव येथे गणेशभट आणि रमाबाई टेंब्ये यांच्या पोटी झाला. त्यांचे मूळ नाव वासुदेव होते. लहानपणापासूनच त्यांची बुद्धी कुशाग्र होती आणि त्यांना ईश्वराप्रती तीव्र ओढ होती.

वासुदेवशास्त्री यांनी वयाच्या २१ व्या वर्षापर्यंत वेद, ज्योतिष आणि धर्माशास्त्र यांचे सखोल ज्ञान प्राप्त केले. त्यांनी काही काळ गृहस्थाश्रमात राहून धार्मिक कार्य केले; परंतु त्यांची संन्यास घेण्याची तीव्र इच्छा होती. पत्नीच्या निधनानंतर त्यांनी वर्ष १८९२ मध्ये नृसिंहवाडी येथे श्री सच्चिदानंद सरस्वती यांच्याकडून संन्यास दीक्षा घेतली आणि ते ‘वासुदेवानंद सरस्वती’ या नावाने ओळखले जाऊ लागले.

१ आ. कठोर तपश्चर्या आणि व्रतस्थ जीवन : टेंब्येस्वामी महाराज यांनी संन्यास घेतल्यानंतर त्यांनी त्यांचे संपूर्ण जीवन दत्त संप्रदायाचा प्रचार आणि प्रसार यांसाठी समर्पित केले. त्यांचे जीवन, म्हणजे कठोर तपश्चर्या आणि व्रतस्थ आचारण यांचे मूर्तीमंत उदाहरण होते.

१ आ १. साधना : स्वामी महाराज यांनी प्रतिदिन अष्टोत्तरे (१०८ वेळा) आणि सहस्रनाम (१००० वेळा) जप करणे, तसेच अनेक अनुष्ठाने (विशिष्ट कालावधीसाठी केलेली कठोर व्रते) पूर्ण केली. ते भिक्षा मागून जीवन व्यतित करत आणि कोणत्याही भौतिक सुखाचा किंवा सोयीचा स्वीकार करत नसत.

१ आ २. भारतभ्रमण : त्यांनी संपूर्ण भारतभर, विशेषतः नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, गंगा या पवित्र नद्यांच्या किनार्‍यांवर पदयात्रा केली. त्यांचे चालणे, हेच त्यांचे सर्वांत मोठे तप होते.

२. टेंब्येस्वामी महाराज यांचे मौलिक ग्रंथ, म्हणजे दत्त संप्रदायाचा आधारस्तंभ !

टेंब्येस्वामी महाराज यांनी अनेक मौलिक ग्रंथांची रचना केली, जे आजही दत्त संप्रदायाच्या साधकांसाठी आधारस्तंभ आहेत.

२ अ. दत्त माहात्म्य : हा ग्रंथ दत्त संप्रदायाचा इतिहास आणि तत्त्वज्ञान यांवर प्रकाश टाकतो.

२ आ. दत्तपुराण (मराठी आणि संस्कृत) : श्री गुरुचरित्राप्रमाणेच हा ग्रंथ अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.

२ इ. आरत्या आणि स्तोत्रे : त्यांनी रचलेली अनेक स्तोत्रे आणि आरत्या आजही दत्त मंदिरांमध्ये नित्यनेमाने म्हटल्या जातात.

२ ई. वेदांताचे स्पष्टीकरण : त्यांच्या साहित्यात वेदांत आणि तत्त्वज्ञान यांचे अत्यंत सोप्या भाषेत स्पष्टीकरण आढळते.

३. नर्मदा परिक्रमा आणि टेंब्येस्वामी महाराज यांची श्री गरुडेश्वराची निवड

३ अ. टेंब्येस्वामी महाराज यांना त्यांचे परमगुरु नृसिंह सरस्वती स्वामी महाराज (जे श्री गुरुचरित्रातील आहेत) यांनी त्यांच्या अंतर्ज्ञानाने नर्मदा परिक्रमेचा आदेश दिला होता. महाराजांची नर्मदा नदी आणि तिची पवित्रता यांवर गाढ श्रद्धा होती. नर्मदा नदीला त्यांनी दत्ततत्त्वाचे मूर्तीमंत स्वरूप मानले.

३ आ. नर्मदा परिक्रमेच्या वेळी टेंब्येस्वामी महाराज यांनी श्री गरुडेश्वर हे स्थान स्थायी साधनेसाठी निवडले. श्री गरुडेश्वराची शांतता आणि नैसर्गिक ऊर्जा त्यांना विशेष प्रिय होती. स्वामी महाराजांनी त्यांच्या आयुष्यातील शेवटची वर्षे श्री गरुडेश्वराच्या शांत वातावरणात घालवली. त्यांनी येथेच अनेक कठोर अनुष्ठाने पूर्ण केली.

४. टेंब्येस्वामी महाराजांची समाधी आणि दत्त मंदिर

श्री गरुडेश्वर हे क्षेत्र टेंब्येस्वामी महाराज यांचा देहत्याग आणि समाधी यांचे स्थान ठरले. वर्ष १९१४ मध्ये वयाच्या ६० व्या वर्षी महाराजांनी श्री गरुडेश्वर येथे समाधी घेतली. त्यांनी समाधी घेण्यापूर्वी अनेक शिष्य आणि भक्त यांना आध्यात्मिक उपदेश दिला. त्यांच्या समाधीनंतर या ठिकाणी एक भव्य दत्त आणि समाधी मंदिर उभे राहिले. आजही हे मंदिर दत्तभक्तांचे एक महत्त्वाचे श्रद्धास्थान आहे. मंदिरात श्री दत्तात्रेय आणि स्वामी महाराज यांची मूर्ती आहे. मंदिरात प्रतिदिन नित्यनियमाने स्वामी महाराज यांनी घालून दिलेल्या पद्धतीने दत्त उपासना केली जाते.

५. नर्मदा परिक्रमेचा केंद्रबिंदू

टेंब्येस्वामी महाराज यांचे जीवन, म्हणजे चालत्या परिक्रमेचे आदर्श उदाहरण होते. आताही नर्मदा परिक्रमा करणार्‍यांसाठी श्री गरुडेश्वर हे एक पवित्र विश्रांती आणि शक्ती यांचे केंद्र आहे. परिक्रमावासी येथे येऊन टेंब्येस्वामी महाराज यांचे दर्शन घेतात, त्यामुळे त्यांच्या परिक्रमेला एक आध्यात्मिक आधार आणि दिशा मिळते.

६. सामाजिक आणि आध्यात्मिक कार्य

६ अ. आश्रमव्यवस्था : श्री गरुडेश्वर येथे आश्रम आणि अन्नछत्र यांची व्यवस्था आहे. त्यामुळे येथे येणारे भक्त आणि परिक्रमावासी यांची निवास अन् भोजन यांची सोय होते.

६ आ. वेदांताचा अभ्यास : या क्षेत्रात आजही वेद आणि वेदांत यांचे अध्यापन केले जाते, ज्यामुळे या क्षेत्राला ‘ज्ञानकेंद्र’ म्हणून ओळखले जाते.

७. टेंब्येस्वामी महाराजांचा उपदेश आणि त्याचे आजही असलेले महत्त्व

प.प. वासुदेवानंद सरस्वती टेंब्येस्वामी महाराज यांचे उपदेश अत्यंत व्यावहारिक आणि जीवनोपयोगी आहेत.

७ अ. कर्मनिष्ठा आणि भक्ती : नर्मदा तटावरील एक महायोगी श्री गौरीशंकर महाराज महाराज नेहमी ‘कर्मनिष्ठा’ आणि ‘भक्ती’ यावर जोर देत असत. ‘कोणतेही कर्म भक्तीभावाने करणे आणि प्रत्येक कार्यात ईश्वराचे अस्तित्व पहाणे’, हा त्यांचा मुख्य उपदेश होता.

७ आ. गुरुतत्त्वाची महती : टेंब्येस्वामी यांनी गुरुतत्त्वाचे महत्त्व वारंवार सांगितले आहे. ‘दत्त संप्रदायात गुरु हेच साक्षात् ब्रह्म असतात’, यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता. ‘गुरूंच्या आज्ञेचे पालन करणे, हीच खरी साधना आहे’, असे त्यांनी सांगितले.

७ इ. श्री गरुडेश्वराकडून प्रेरणा : आज गरुडेश्वरला भेट देणार्‍या प्रत्येकाला टेंब्येस्वामी महाराज यांची कठोर तपश्चर्या, त्यांचा त्याग, सेवा आणि समर्पण या मूल्यांची प्रेरणा मिळते. ‘नर्मदा नदीच्या अखंड प्रवाहाप्रमाणेच दत्ततत्त्व हेही अखंड आणि चिरंतन आहे’, हा संदेश श्री क्षेत्र गरुडेश्वर देते.

७ ई. नर्मदा किनार्‍यावरील श्री गरुडेश्वर हे स्थान टेंब्येस्वामी महाराज यांच्या तपश्चर्येची गाथा गाते. हे केवळ एक मंदिर नसून ते दत्तभक्तीचा एक जिवंत अनुभव आहे. प.प. वासुदेवानंद सरस्वती टेंब्येस्वामी महाराज यांनी त्यांचे संपूर्ण जीवन दत्ततत्त्वाच्या प्रसारासाठी वेचले आणि श्री गरुडेश्वरला एक जागतिक आध्यात्मिक केंद्र बनवले.

या पवित्र भूमीला आणि दत्तावतारी टेंब्येस्वामी महाराज यांना विनम्र प्रणाम !

‘दिगंबरा दिगंबरा श्रीपाद वल्लभ दिगंबरा ।’

– श्री. सुहास अनंत मातोंडकर, पिंपरी, पुणे.