ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯ ಪುರಸ್ಕೃತರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೀರ ಸಾವರ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ !

ಇಂದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೀರ ಸಾವರ್ಕರ್ ಅವರ ಸ್ಮೃತಿ ದಿನ (ತಿಥಿಯ ಪ್ರಕಾರ). ಆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ…

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೀರ ಸಾವರ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಈ ಇಬ್ಬರ ಭಾಷಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾನ್ ಚಿಂತಕರಿಗೆ ಪರಕೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ದ್ವೇಷ ಅಥವಾ ತಿರಸ್ಕಾರವಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಸಂಘಟಿತ, ಏಕಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ನಡಿಗೆಗಾಗಿ ಭಾಷಾ ನೀತಿ ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರಲ್ಲೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಏಕರೂಪದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿದ್ದವು.

೧. ವೀರ್ ಸಾವರ್ಕರ್ ಅವರು ಪರಕೀಯ ಶಬ್ದಗಳಿಗೆ ಸರಳ, ನಿಖರ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಮರಾಠಿ ಪ್ರತಿಶಬ್ದಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೀರ ಸಾವರ್ಕರ್ ಅವರ ಭಾಷಾ ಶುದ್ಧೀಕರಣದ ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ಕೇಳಿಯಾದರೂ ತಿಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಅರಬ್, ತುರ್ಕ, ಅಫ್ಘಾನ್ ಮುಂತಾದ ಪರಕೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರ ಮತ್ತು ಆಕ್ರಮಣಕಾರರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ತುರ್ಕಿ, ಫಾರಸಿ, ಅರಬ್ಬಿ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಪರಭಾಷಾ ಶಬ್ದಗಳು ಬೆರೆತುಹೋದವು. ‘ಪರಕೀಯ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆಯುವುದು ಕೂಡ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದು ಅಂಗವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬುದು ಸಾವರ್ಕರ್ ಅವರ ವಿಚಾರವಾಗಿತ್ತು.

೧೩ ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ವಿವಿಧ ಆಡಳಿತಗಾರರ ಗುಲಾಮಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ನಂತರ, ಸ್ವಂತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಭಾರತೀಯರು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಎಲ್ಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಂದ ಗುಲಾಮಗಿರಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಬೇಕು ಮತ್ತು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ತೀವ್ರ ಆಶಯವಾಗಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮರಾಠಿಯಲ್ಲಿ ರೂಢಿಯಾಗಿದ್ದ ಅನೇಕ ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಫಾರಸಿ ಮತ್ತು ಅರಬ್ಬಿ ಶಬ್ದಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸರಳ, ನಿಖರ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಮರಾಠಿ ಪ್ರತಿಶಬ್ದಗಳನ್ನು ವೀರ್ ಸಾವರ್ಕರ್ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು. ಇಂದಿನ ಮರಾಠಿಯ ದೈನಂದಿನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿರುವ ನೂರಾರು ಶಬ್ದಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೀರ ಸಾವರ್ಕರ್ ಅವರು ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಗೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ‘ಮೂವಿ’ಗಾಗಿ ‘ಚಿತ್ರಪಟ’, ‘ತಾರೀಖ್’ಗಾಗಿ ‘ದಿನಾಂಕ’, ‘ಶಹೀದ್’ಗಾಗಿ ‘ಹುತಾತ್ಮ’ ಇತ್ಯಾದಿ.

೨. ‘ರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷೆ’ ಮತ್ತು ‘ರಾಷ್ಟ್ರಲಿಪಿ’ ಕುರಿತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೀರ ಸಾವರ್ಕರ್ ಅವರ ಅಭಿಮತ

ಅದೇ ರೀತಿ ‘ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷೆ (ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರದ ರಾಜಭಾಷೆ) ಯಾವುದಾಗಿರಬೇಕು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬಂದಾಗ, ‘ಹಿಂದಿ’ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಮತ್ತು ‘ದೇವನಾಗರಿ’ ಭಾರತೀಯ ಲಿಪಿಯಾಗಿ ‘ರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷೆ’ ಹಾಗೂ ‘ರಾಷ್ಟ್ರಲಿಪಿ’ಯಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಸಾವರ್ಕರ್ ಪುರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಸಾವರ್ಕರ್, ‘ಭಾಷಾ ಶುದ್ಧೀಕರಣದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಎಲ್ಲಾ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಮರ್ಮ ಹೀಗಿರಬೇಕು, ಸ್ವಂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಉತ್ತಮವೋ, ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮವೋ ಅಥವಾ ಹಿತಕಾರಿಯೋ ಅದನ್ನು ವಿನಾಕಾರಣ ತ್ಯಜಿಸಬಾರದು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ಯಾವುದು ಉತ್ತಮವೋ, ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮವೋ ಮತ್ತು ಹಿತಕಾರಿಯೋ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಹಿಂಜರಿಯಬಾರದು.’

೩. ‘ಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯ ಸಮಸ್ಯೆ’ ಕುರಿತು ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ಪ್ರಬಂಧ ಬರೆದಿರುವುದು

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೀರ ಸಾವರ್ಕರ್ ಅವರನ್ನು ಆದರ್ಶವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತದ ಅನೇಕ ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಸಾವರ್ಕರ್ ಅವರ ಈ ಭಾಷಿಕ ವಿಚಾರದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ ಎಂದರೆ ಹುತಾತ್ಮ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ಮಂಡಿಸಿದ ಭಾಷಿಕ ವಿಚಾರ.

ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ೧೧ನೇ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಂದಿನ ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯ ಸಮಸ್ಯೆ’ ಎಂಬ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಬಂಧ ಸ್ಪರ್ಧೆ ನಡೆದಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬಿ ಸಿಖ್ಖರು ‘ಗುರುಮುಖಿ’ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷೆಯ ಪರವಾಗಿದ್ದರು. ಹಿಂದೂಗಳು (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದವರು) ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ಸಂಸ್ಕೃತಪ್ರಧಾನ ಹಿಂದಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಪಂಜಾಬಿ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಅರಬ್ಬಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ಉರ್ದುವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂದರೆ ೧ ಪ್ರಾಂತ್ಯ, ೩ ಭಾಷೆಗಳು, ೩ ಲಿಪಿಗಳು. ‘ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯ ಈ ಗೊಂದಲವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಯಾವ ಉಪಾಯವಿರಬೇಕು?’ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನಪೂರ್ಣ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಆ ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಿದ್ದರು.

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ದೇವನಾಗರಿ, ಗುರುಮುಖಿ, ಅರಬ್ಬಿ ಈ ಮೂರೂ ಲಿಪಿಗಳ ದೋಷಗಳು ಮತ್ತು ಬಲಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಿದರು. ‘ಗುರುಮುಖಿ ಲಿಪಿ ಸಿಖ್ಖರಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವ ಸೌಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಆರ್ಯ’, ‘ಸ್ವರಾಜ್ಯ’ದಂತಹ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಗುರುಮುಖಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವಾಗ ‘ಆರಯ’, ‘ಸವರಾಜಯ’ ಎಂದು ಬರೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಅರ್ಥ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಮಿತಿಯಿದೆ. ಉರ್ದು ಬರೆಯುವ ಅರಬ್ಬಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು (ದೀರ್ಘ ಇತ್ಯಾದಿ) ಬರೆಯದೆ ಕೇವಲ ವ್ಯಂಜನಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಬರೆಯುವ ಪದ್ಧತಿಯಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಥದ ಅನರ್ಥವಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಂತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಅಸ್ಮಿತೆಯನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷೆಗಾಗಿ ಹಿಂದಿಯಂತೆ ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು, ಇದರಿಂದ ಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಪಂಜಾಬಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕವು ಹೆಚ್ಚು ದೃಢವಾಗಿ ಬೆರೆಯುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

೪. ರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಲಿಪಿ ಕುರಿತು ವಿವಿಧ ನಾಯಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೀರ ಸಾವರ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅಂತಹ ಚಿಂತಕರು ಇಂತಹ ಭಾಷಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಇತರ ಭಾರತೀಯ ನಾಯಕರ ವಿಚಾರಗಳು ಏನಾಗಿದ್ದವು ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡುವುದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.

ಅ. ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನೆಂದರೆ, ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ಈ ದೇಶವು ಪರಕೀಯ ಎನಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅರಬ್ಬಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ಉರ್ದು ಭಾಷೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯಭಾಷೆಯಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಭಾರತೀಯರು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.

ಆ. ಪಂಡಿತ್ ನೆಹರು ಮತ್ತು ಮೌಲಾನಾ ಆಜಾದ್ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನೆಂದರೆ, ಅತಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಅಥವಾ ಅತಿ ಫಾರಸಿ ಶಬ್ದಗಳಿಲ್ಲದ ‘ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ’ ಎಂಬ ಆಡುಭಾಷೆಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷೆಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದರ ಬರವಣಿಗೆ ದೇವನಾಗರಿ ಹಾಗೂ ಅರಬ್ಬಿ ಈ ಎರಡೂ ಲಿಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು.

ಇ. ನೇತಾಜಿ ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನೆಂದರೆ, ಹಿಂದಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ರೋಮನ್ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಮುಂದೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ‘ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯು’ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ಸಂಸ್ಕೃತನಿಷ್ಠ ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರದ ರಾಜಭಾಷೆಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು.

೫. ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯ ಸ್ವೀಕಾರ!

ಅರಬ್ಬಿ, ರೋಮನ್ ಮುಂತಾದ ಲಿಪಿಗಳಿಗಿಂತ ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯು ಹೆಚ್ಚು ಶಾಸ್ತ್ರಬದ್ಧ ಮತ್ತು ನಿಖರವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಸಾವರ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಇಬ್ಬರ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲೂ ಇತ್ತು. ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ವಿವಿಧ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿರುವ ಭಾರತೀಯತೆಯು ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಅರಿವು ಅವರಿಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಭಾರತೀಯತೆಯನ್ನು ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯ ಮೂಲಕ ಉಳಿಸಲು ಯಾವ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಕಲ್ಪನೆಯಿತ್ತು. ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಭಾಷಾ ನೀತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಾವರ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಇಬ್ಬರ ನೇರ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾವರ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಇಬ್ಬರ ಭಾಷಿಕ ವಿಚಾರಗಳು ಎಷ್ಟು ಮೂಲಭೂತ ಮತ್ತು ದೂರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದ್ದವು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ಸತ್ಯವೇ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೆಂದರೆ ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಭಾರತೀಯತೆಯನ್ನು ಭಾಷಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೂ ಕಾಪಾಡುವುದು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಿಸುವುದು.

– ತನ್ಮಯ್ ಕೇಳಕರ್

(ಕೃಪೆ : ದೈನಿಕ ‘ಮುಂಬಯಿ ತರುಣ್ ಭಾರತ್’, ೨೭.೫.೨೦೨೦)