‘बुलेट ट्रेन’ चालू करण्याऐवजी ‘सर्वसामान्य प्रवाशांचे समाधान’, हेच भारतीय रेल्वेचे ब्रीदवाक्य असायला हवे !

राष्ट्र नि धर्म यांची दु:स्थिती उलगडणारे भारतदर्शन !

भारतीय पुरातत्व खात्याचा पक्षपातीपणा !

धर्मप्रसार कार्यासाठी विविध ठिकाणी गेल्यानंतर राष्ट्र, धर्म, इतिहास यांच्या संदर्भातील अनेक सूत्रे जवळून अनुभवता आली. तेथे मोगलांचे उदात्तीकरण आणि हिंदूंच्या तेजस्वी इतिहासाचे उघडपणे हनन केले जात असल्याचे अनेक ठिकाणी दिसून आले. त्यातील काही निवडक सूत्रे येथे देत आहोत.

श्री. नागेश गाडे

१. आगरा (उत्तरप्रदेश)

आगरा (आग्रा हा चुकीचा उच्चार आहे.) येथे छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्याविषयी चुकीचा प्रचार केला जात आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज यांची औरंगजेबाशी दिवाण-ए-खास येथे भेट करून देण्यात आली. तिथे त्यांना औरंगजेबाकडून पूर्व अटीनुसार सन्मानाची वागणूक मिळाली नाही. त्यामुळे भर दरबारात छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी औरंगजेबासमोर अप्रसन्नता व्यक्त करून ते दरबारातून बाहेर पडले. त्यानंतर औरंगजेबाने त्यांना नजरकैदेत ठेवले. त्यानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज आगर्‍याहून सुरक्षितपणे सुटले, हा सर्व इतिहास सर्वांना ज्ञात आहे; परंतु आगरा येथे हा इतिहास सांगतांना आलमगीर औरंगजेबाची नाचक्की कोणाला समजू नये, अशी सोयीस्करपणे काळजी घेतली जात आहे.

१ अ. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या आगरा येथील औरंगजेब भेटीविषयी चुकीचा इतिहास प्रस्तुत ! (म्हणे) छत्रपती शिवाजी महाराज उष्णतेमुळे बेशुद्ध पडल्यामुळे त्यांना नजरकैदेत ठेवले !

येथील पर्यटक मार्गदर्शक (गाईड) हा इतिहास अशा प्रकारे सांगतात की, छत्रपती शिवाजी महाराज (येथे कोणीही छत्रपती शिवाजी महाराज असा उल्लेख करत नाहीत, तर केवळ शिवाजी असा एकेरी उल्लेख करतात.) जून-जुलै मासात आगरा येथे आले. या कालावधीत आगरा येथे असलेल्या तीव्र उष्णतेचा त्यांना त्रास होत होता. औरंगजेबाने छत्रपती शिवाजी महाराज यांना दिवान-ए-आम मध्ये (सामान्य जनतेने बादशहाला भेटण्याचे ठिकाण) भेटीसाठी बोलावले होते. सर्वसामान्य जनतेप्रमाणे आपल्यालाही बादशहाने दिवान-ए-आम मध्ये भेटीला बोलावले; म्हणून छत्रपती शिवाजी महाराज संतप्त झाले आणि त्यांनी त्यांची अप्रसन्नता बादशहासमोर व्यक्त केली. त्यानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज यांना औरंगजेबाने भेटीसाठी दिवान-ए-खास (बादशहाने राजे-रजवाडे यांना भेटण्याचे विशेष ठिकाण) मध्ये बोलावले. त्या वेळी छत्रपती शिवाजी महाराज तेथील उष्णतेमुळे घामाघूम होऊन बेशुद्ध पडले. त्यानंतर औरंजेबाने त्यांना नजरकैदेत ठेवले.

येथील ‘गाईड’ छत्रपती शिवाजी महाराजांचा एवढा अपमान करत आहेत, हे पर्यटन खात्याच्या लक्षात कसे येत नाही ? पर्यटन खाते पोलिसांप्रमाणे झोपी गेले आहे का ?

१ आ. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आगरा भेटीविषयी इसिहासकारांनी कथन केलेले वास्तव !

आगर्‍याहून मार्गदर्शकाच्या (गाईड) माध्यमातून प्रसृृत केला जाणारा हा इतिहास धादांत खोटा आहे. आतापर्यंतच्या इतिहासकारांच्या अभ्यासानुसार वास्तव असे आहे की,

१ आ १. छत्रपती शिवाजी महाराज जून-जुलै मासात नव्हे, तर मार्च मासात (वर्ष १६६६) आगरा येथे गेले होते. त्यांनी ऑगस्ट १६६६ मध्ये आगरा येथून आपली सुटका करून घेतली. मार्च मासात आगरा येथील हवामान थंड असते. या थंडीत छत्रपती शिवाजी महाराजांना घाम येणे शक्य नाही.

१ आ २. औरंगजेबाने छत्रपती शिवाजी महाराज यांना दिवान-ए-आम मध्ये नव्हे, तर दिवान-ए-खास मध्ये भेटीसाठी बोलावल्याचा उल्लेख आहे. तो आगरा येथील किल्ल्यावरील दिवान-ए-खास मध्ये पुरातत्व विभागाने लावलेल्या पाटीवर आहे, तरीही आगरा येथील मार्गदर्शक (गाईड) हा चुकीचा इतिहास हेतूतः प्रस्तूत करत आहेत.

१ इ. आगरा किल्ल्यात पर्यटकांपासून छत्रपतींच्या धैर्याचा इतिहास हेतूत: उपेक्षित !

आगरा येथील लाल किल्ला जसा मोगल बादशाहांच्या इतिहासासाठी प्रसिद्ध आहे, तसाच तो छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे अतुल धैर्य, चातुर्य, राजकीय बुद्धीमत्ता यांची स्मृती आहे. एक राष्ट्रीय स्वाभिमान म्हणून या स्मृती लाल किल्ल्यावरही जोपासायला हव्यात, जेणेकरून भावी पिढीचा राष्ट्राभिमान जागृत राहील आणि त्यांना इतिहास पुरुषांच्या कर्तृत्वातून धडे मिळतील.

१ इ १. आगरा किल्ल्यावरील छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्मृती पर्यटकांसाठी खुल्या नाहीत ! : आगरा येथील किल्ला पहातांना छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्मृती जपण्यासाठी शासन सतर्क आहे, असे जाणवले नाही. मिर्झाराजे जयसिंह यांच्याशी झालेल्या तहानुसार छत्रपती शिवाजी महाराज आगरा येथे औरंगजेबाच्या भेटीसाठी गेले होते आणि तिथे मोगल साम्राज्यासमोर हिंदु साम्राज्याच्या स्वाभिमानाच्या लढाईत औरंगजेबाने छत्रपती शिवाजी महाराजांना कारावासात टाकले होते, हा इतिहास सर्वांनाच ज्ञात आहे; पण या स्मृती शासनाने आगरा किल्ल्यावर जोपासल्या नाहीत अन् त्या पर्यटकांसाठी खुल्याही ठेवल्या नाहीत.

१ इ २. छत्रपती शिवाजी महाराजांना नजरकैदेत ठेवलेल्या खोलीविषयी मार्गदर्शकांकडून पर्यटकांची दिशाभूल ! : छत्रपती शिवाजी महाराज हे औरंगजेबाच्या कैदेत ६ मास राहिले होते. ते कारागृह आज पुरातत्व विभागाने बंद केले आहे. हा किल्ला पहातांना या स्थळाविषयी येथील मार्गदर्शकांना (गाईड्सना) विचारल्यावर ते दिवान-ए-खासच्या डाव्या बाजूला ५० फुटावर असलेल्या एका बंद जाळीदार दरवाज्याच्या खोलीत छत्रपती शिवाजी महाराज यांना कैदेत ठेवले होते, असे सांगतात; पण त्यात तथ्य नाही. शाहिस्तेखानाची बोटे तोडणार्‍या छत्रपती शिवाजी महाराजांचे शौर्य औरंगजेब जाणून होता. त्यामुळे स्वत:च्या उशाकडे यमदूत ठेवण्याचे धाडस तो निश्‍चितच करणार नाही. तात्पर्य, महाराष्ट्रातील पर्यटक आल्यावर त्यांना खूश करण्यासाठी मार्गदर्शकांनी (गाईड्सना) हे ठिकाण शोधून ठेवले आहे आणि त्यांची ही थापेबाजी चालू आहे.

दिवान-ए-खास

आगरा येथील काही जाणकार लोकांना विचारले की, छत्रपती शिवाजी महाराज यांना नजरकैदेत ठेवलेले ठिकाण कोठे आहे ? तेव्हा समजले की, लाल किल्ल्यावरील छत्रपती शिवाजी महाराजांना नजरकैदेत ठेवलेला भाग सध्या सैन्यदलाच्या अखत्यारीत आहे. (आगरा किल्ल्याचा केवळ ३० टक्के भाग पर्यटकांसाठी खुला आहे, तर ७० टक्के भारतीय सैन्यदलाच्या कह्यात आहे.) त्यामुळे या भागात जाण्यासाठी कोणालाही मान्यता नाही.

१ इ ३. प्रत्यक्षात छत्रपती शिवाजी महाराज नजरकैदेत असलेल्या खोलीची पुरातत्व खात्याच्या दुर्लक्षामुळे दुर्दशा ! : या ठिकाणची माहिती असलेल्या एका व्यक्तीने सांगितले, छत्रपती शिवाजी महाराज यांना नजरकैदेत ठेवलेल्या ठिकाणाची सध्या अत्यंत दुरवस्था झाली आहे. तेथे कोणतीही देखभाल-दुरुस्ती नाही. या संदर्भातील सर्वांत दुर्दैव म्हणजे आगरा किल्ल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराज आणि औरंगजेब यांची भेट झाल्याचे भारतीय पुरातत्व खात्याने स्वीकारले आहे; पण किल्ल्यावर त्यांना नजरबंदी केले होते, याची इतिहासात कुठेही नोंद नाही, असे कारण सांगून नजरबंदीच्या प्रकरणाला भारतीय पुरातत्व खाते दंतकथा ठरवत आहे.
उत्तर प्रदेशचे राज्यपाल राम नाईक यांनी लाल किल्ल्यावरील छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा चुकीचा उल्लेख असलेली पाटी हटवली आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे २ वंशज सध्या संसदेत प्रतिनिधित्व करत आहेत. आधुनिक असे अनेक जाणते राजे महाराष्ट्रात आहेत. यांपैकी कोणीतरी पुरातत्व खात्याने आगरा किल्ल्यात मृतप्राय केलेल्या छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या दैदीप्यमान इतिहासाला जिवंत करून भावी पिढीच्या राष्ट्राभिमानावर फुंकर मारण्याचे महत्कार्य करील का ?

– श्री. नागेश गाडे, केंद्रीय समन्वयक, हिंदु जनजागृती समिती.

‘धर्मप्रसार कार्यासाठी भारतात विविध ठिकाणी गेल्यानंतर राष्ट्र, धर्म, इतिहास यांच्या संदर्भातील अनेक सूत्रे जवळून अनुभवता आली. तेथे मोगलांचे उदात्तीकरण आणि हिंदूंच्या तेजस्वी इतिहासाचे उघडपणे हनन केले जात असल्याचे अनेक ठिकाणी दिसून आले. त्यातील काही निवडक सूत्रे येथे क्रमशः देत आहोत.

ताजमहाल

भारतीय पुरातत्व विभागाने भारतातील अनेक प्राचीन वास्तू संरक्षणाचे निमित्त करून स्वतःच्या कह्यात घेतल्या आहेत. या वास्तूंमध्ये किल्ले, हिंदूंची मंदिरे, मुसलमान शासकांच्या कबरी, मिनार यांचा समावेश आहे. या प्राचीन वास्तू देशाच्या इतिहासाचा जिवंत ठेवा आहे. त्यामुळे पुरातत्त्व विभागाने त्यांचे निष्पक्ष भूमिकेतून जतन करायला हवे. आगरा येथील ताजमहाल पहातांना ‘शासन आणि भारतीय पुरातत्त्व विभाग यांची दृष्टी निष्पक्ष नाही’, याची प्रचीती येते.

ताजमहालच्या सुरक्षेसाठी पुरातत्व विभाग आणि शासन यांनी केलेल्या उपाययोजना

अ. ताजमहालच्या पांढर्‍या वास्तूवर काजळी चढू नये, यासाठी शासनाने ताजमहालच्या काही किलोमीटर परिसरातील विटभट्ट्या बंद केल्या आहेत.

आ. वाहनांच्या धुराच्या प्रदूषणाचा परिणाम ताजमहालवर होऊ नये, यासाठी पर्यटकांची वाहने १ किलोमीटर लांब थांबवली जातात. तेथून पर्यटकांना चालत किंवा इतर रिक्षाने (प्रदूषण निर्माण न करणार्‍या वाहनाने) जाण्याचा पर्याय दिला जातो.

इ. ताजमहालाचा परिसर अस्वच्छ होऊ नये; म्हणून पाण्याच्या बाटलीव्यतिरिक्त अन्य कोणत्याही वस्तू परिसरात नेण्यास मज्जाव आहे.

ई. ताजमहालाच्या मुख्य इमारतीत प्रवेश केल्यावर लादीवर चरे पडू नयेत, यासाठी चप्पल नेण्यास मज्जाव करण्यात आला आहे. कोणाला चप्पल घालून इमारतीत प्रवेश करावयाचा असल्यास चपलांवर वेष्टन चढवण्याची सक्ती करण्यात येते. (ही वेष्टने ताजमहाल परिसरात विक्री केली जातात.)

राष्ट्र नि धर्म यांची दु:स्थिती दर्शवणारे भारतदर्शन !

धर्मप्रसार कार्यासाठी भारतात विविध ठिकाणी गेल्यानंतर राष्ट्र, धर्म, इतिहास यांच्या संदर्भातील अनेक सूत्रे जवळून अनुभवता आली. तेथे मोगलांचे उदात्तीकरण आणि हिंदूंच्या तेजस्वी इतिहासाचे उघडपणे हनन केले जात असल्याचे अनेक ठिकाणी दिसून आले. त्यातील काही निवडक सूत्रे क्रमश: प्रसिद्ध करत आहोत.

हम्पी (जि. बळ्ळारी, कर्नाटक) येथील विठ्ठल मंदिरातील विश्‍वविख्यात दगडी रथ

१. हम्पी येथील मंदिरांतील शिल्पांकडे सरकारचे दुर्लक्ष

कर्नाटकातील हम्पी येथे हिंदूंची अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत. या वास्तूंचे सौंदर्य आणि शिल्पे यांचे महत्त्व ताजमहालपेक्षा किंचित्ही गौण नाही, तरी ताजमहालच्या लादीवर चरे पडू नयेत, यासाठी दक्ष असणार्‍या पुरातत्व विभागाने मात्र हम्पीतील या हिंदूंच्या प्राचीन ठेव्याच्या रक्षणाकडे लक्ष दिलेले नाही. परिणामी येथील शिल्पांची चोरी झाली आहे. देखभालीअभावी त्यांची मोडतोड झाली आहे. इतकेच नव्हे, तर धर्मांधांनी अनेक शिल्पांची हेतूत: मोडतोड केली आहे.

२. अजिंठा-वेरुळ येथील लेण्यांमधील अस्वच्छता सर्वांनाच परिचित आहे.

३. ताजमहालचे सौंदर्य टिकून रहावे, यासाठी पुरातत्व विभागाने आतापर्यंत कोट्यवधी रुपये खर्च केले आहेत; मात्र कोणार्क (ओडिशा) येथील अद्भुत सूर्यमंदिर वर्षानुवर्षे दुर्लक्षिले आहे.

४. सिंधुदुर्ग (जिल्हा महाराष्ट्र) येथील छत्रपती शिवाजी महाराजांनी बांधलेल्या सिंधुदुर्ग किल्ल्याचे बुरूज ढासळलेले आहेत; पण त्याच्या दुरुस्तीसाठी वर्षानुवर्षे निधी संमत होत नाही.

ताजमहाल आणि हिंदूंची प्राचीन मंदिरे यांना सरकारकडून मिळणार्‍या निधीची तुलना करता एक गोष्ट स्पष्ट होते. सरकारचे धोरण उघड आहे. ते म्हणजे, हिंदूंच्या प्राचीन वास्तू पहाण्यासाठी येणार्‍या पर्यटकांकडून तिकिटाच्या रूपात केवळ पैसा गोळा करणे.

५. पुरातत्व खात्याचा जुन्या मशिदी आणि प्राचीन मंदिरे यांसाठी वेगवेगळा न्याय का ?

५ अ. आगरा किल्ल्यावर बादशाहाच्या कुटुंबाला नमाज पढण्यासाठी बनवलेली मशीद पर्यटकांना पहाण्यासाठी उघडी आहे; मात्र येथे प्रवेश करण्यापूर्वी पर्यटकांना पादत्राणे बाहेर काढून ठेवण्यास सांगितली जातात. याउलट कोणार्क येथील सूर्यमंदिर, अजिंठा-वेरूळ येथील लेण्यांमध्ये पर्यटक पादत्राणे घालूनच प्रवेश करतात.

५ आ. ताजमहाल पहाण्यासाठी येणार्‍या पर्यटकांची संख्या मोठी आहे, तरीही ताजमहाल प्रत्येक शुक्रवारी पर्यटकांसाठी बंद असतो आणि त्या दिवशी मुसलमानांना नमाज पढण्यासाठी खुला असतो. याउलट कोणार्क सूर्यमंदिर वा अन्य ठिकाणी विशिष्ट दिवशी विशेष प्रार्थना तर होत नाहीच, शिवाय तेथे पूजाही केली जात नाही.

– श्री. नागेश गाडे, केंद्रीय समन्वयक, हिंदु जनजागृती समिती. (८.१०.२०१७)

इस्लाममध्ये मृत्यूनंतरही स्त्री-पुरुषांमध्ये केल्या जाणाऱ्या पक्षपाताचे प्रतीक म्हणजे ताजमहाल !

ताजमहाल

‘धर्मप्रसार कार्यासाठी भारतात विविध ठिकाणी गेल्यानंतर राष्ट्र, धर्म, इतिहास यांच्या संदर्भातील अनेक सूत्रे जवळून अनुभवता आली. तेथे मोगलांचे उदात्तीकरण आणि हिंदूंच्या तेजस्वी इतिहासाचे उघडपणे हनन केले जात असल्याचे अनेक ठिकाणी दिसून आले. त्यातील काही निवडक सूत्रे क्रमश: प्रसिद्ध करत आहोत.

मोगल बादशहा शहाजहानने त्याची पत्नी मुमताज हिच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ ताजमहाल ही वास्तू उभारल्याचे पसरवले गेले आहे. ताजमहालच्या मुख्य घुमटात मुमताजची कबर आहे. कालांतराने शहाजहानच्या मृत्यूनंतरही त्याला मुमताजच्या शेजारी दफन करण्यात आले. आज या दोन्ही कबरी शेजारी शेजारी आहेत; मात्र शहाजहानची कबर बनवतांना ती मुमताजच्या कबरीपेक्षा किंचीत उंच बनवण्यात आली आहे; कारण ‘इस्लाममध्ये स्त्रियांपेक्षा पुरुषांना वरचे स्थान आहे’, याचेच जणू ते प्रतीक आहे.

औरंगजेबाने शहाजहानला आगरा किल्ल्यावर नजरकैदेत ठेवले होते. तेव्हा त्याने शेवटची ८ वर्षे अडीच किलोमीटर अंतरावर असलेल्या ताजमहालकडे पहात व्यतित केली. शहाजहानच्या मुमताजवरील त्या प्रेमाचा मान म्हणूनही त्यानंतरच्या इस्लामी राज्यकर्त्यांना ‘मुमताजच्या कबरीला प्राधान्य (मोठेपणा) द्यावे’, असे वाटले नाही, हे विशेष !

१. मनोरंजनातही क्रौर्य जोपासणारे मोगल बादशहा

आगरा येथील किल्ला पहातांना प्रत्येक स्थानाचे वैशिष्ट्य पहायला मिळते. आत बादशहाची मनोरंजनाची ठिकाणेही पहायला मिळतात आणि मनोरंजनाच्या पद्धती ताजमहाल परिसरात असलेल्या संग्रहालयातील चित्रांतून पहायला मिळतात.

१ अ. शहाजहानने आगरा किल्ल्यावर एक तळे बांधले होते. त्या तळ्यात अनेक रंगीबेरंगी मासे सोडलेले होते. शहाजहान आणि मुमताज या तळ्यावर एकमेकांसमोर बांधलेल्या सज्जात बसून बाणाने मासे टिपण्याचा खेळ खेळत असत. या खेळात शहाजान कधीच जिंकला नाही. याचे कारण येथील मार्गदर्शक (गाईड) गंमतीशीर सांगतात. म्हणे, शहाजहानने मासा टिपण्यासाठी तीर कमानीला लावला की, तो मुमताजच्या सौंदर्याकडेच पहात बसायचा. त्यामुळे त्याचे लक्ष विचलित होऊन तो मासा टिपू शकत नसे आणि मुमताज मासा टिपून प्रत्येक खेळ जिंकत असे.

शहाजहानच्या या हरण्याला प्रेमाचे कितीही वेष्टन चढवले, तरी सभ्यतेच्या दृष्टीकोनातून त्याला ‘स्त्रीलंपटपणा’ म्हटल्यास चूक काय ?

१ आ. आणखी एक ठिकाण असे आहे की, तेथे मोगल बादशहा दोन हत्तींच्या झुंजी आणि हत्ती-सिंह यांच्यातील झुंजी पहात असत. स्वतःच्या मनोरंजनासाठी दोन जीव झुंजवायचे किंवा त्यांचा बळी घ्यायचा, हे प्रकार क्रौर्य नव्हे, तर अन्य काय ?

२. काळाने मोगल साम्राज्याची केलेली क्रूर थट्टा !

आगरा येथील लाल किल्ल्यावरून अकबर, जहांगीर, शहाजहान, औरंगजेब या चार बादशहांनी संपूर्ण भारतवर्ष इस्लाममय करण्याचा प्रयत्न केला होता. त्यासाठी त्यांनी देशभरातील कोट्यवधी हिंदूंच्या कत्तली केल्या, सहस्रो मंदिरे पाडली. या ४ पिढ्यांच्या अथक परिश्रमांनंतरही भारत इस्लाममय तर झाला नाहीच, मात्र लाल किल्ल्याचा परिसरही इस्लाममय होऊ शकला नाही. आजही लाल किल्ल्याच्या शेजारी नवरात्रीत भव्य प्रमाणात रासलीला होतात. त्या परिसरात अनेक मंदिरे आहेत आणि हिंदूही मोठ्या संख्येने रहातात. ही काळाने मोगलांची केलेली क्रूर थट्टाच नव्हे काय ? मोगल साम्राज्य असलेला कोणताही देश ५० वर्षांनंतरही स्वतःची संस्कृती टिकवू शकला नाही; परंतु ज्ञानशक्तीमुळे हिंदू संस्कृती मात्र सहस्रो वर्षे टिकून राहिली आहे.’

– श्री. नागेश गाडे, केंद्रीय समन्वयक, हिंदु जनजागृती समिती. (८.१०.२०१७)

‘धर्मप्रसार कार्यासाठी भारतात विविध ठिकाणी गेल्यानंतर राष्ट्र, धर्म, इतिहास यांच्या संदर्भातील अनेक सूत्रे जवळून अनुभवता आली. तेथे मोगलांचे उदात्तीकरण आणि हिंदूंच्या तेजस्वी इतिहासाचे उघडपणे हनन केले जात असल्याचे अनेक ठिकाणी दिसून आले. त्यातील काही निवडक सूत्रे क्रमश: प्रसिद्ध करत आहोत.

अरूंद रस्त्यामुळे झालेली वाहतूक कोंडी

१. नवी देहलीत अनेक महत्त्वाची कार्यालये असल्याने सुशोभित केलेले शहर

१ अ. उच्च प्रतीचे पथदीप, गुळगुळीत मार्ग आणि पथदर्शक फलक, अशा विविध गोष्टींनी सुशोभित केलेले शहर : देहली आणि नवी देहली असे देहली शहराचे दोन भाग आहेत. नवी देहलीत पंतप्रधान कार्यालय, संसद भवन, केंद्रीय कार्यालये, खासदार निवास, विविध देशांचे राजकीय दूतावास आणि महत्त्वाची आस्थापने आहेत. या परिसरात उच्च प्रतीचे पथदीप, विमानतळावर असल्याप्रमाणे गुळगुळीत मार्ग, मार्गाच्या दोन्ही बाजूला बागा, ठळक दिसतील असे पथदर्शक फलक आदी गोष्टींनी हे शहर सुशोभित केले आहे.

१ आ. नवी देहलीत ठिकठिकाणी वाहतूक पोलीस, सुरक्षेसाठी पोलीस आणि निमलष्करी दलाची पथके तैनात केली असणे : या भागात रहदारीला अडथळे येऊ नयेत, यासाठी ठिकठिकाणी वाहतूक पोलीस, सुरक्षेसाठी पोलीस आणि निमलष्करी दलाची पथके तैनात केली आहेत. या स्थितीवरून एखाद्याच्या मनात ‘भारतातील व्यवस्था समृद्ध, नीटनेटकी आणि सुरक्षित आहे’, अशीच प्रतिमा निर्माण होईल; मात्र येथील जनतेला ‘अन्य नगरांची, खेड्यांची सुविधा आणि सुरक्षा या दृष्टीने काय स्थिती आहे ?’, हे ज्ञात आहे.

२. मूलभूत सुविधांचाही अभाव असलेले जुने देहली शहर आणि अन्य परिसर

२ अ. जुन्या देहली शहरात अरूंद रस्त्यांमुळे होणारी वाहतुकीची कोंडी : ‘भारतीय राज्यकर्त्यांनी स्वत:साठी सर्व सुविधा उपलब्ध करून घेतल्या आहेत आणि सामान्य जनतेला वार्‍यावर सोडले आहे’, असेच म्हणावे लागते. ‘नवी देहलीपासून दूरच्या अंतरावर वसलेली शहरे आणि खेडी येथेच सुविधांची वानवा आहे’, असे नाही, तर राज्यकर्त्यांनी सजवलेल्या नवी देहलीपासून केवळ १५ कि.मी. दूर गेल्यावर वसलेल्या जुने देहली शहराची स्थितीही चांगली नाही. येथील अरूंद रस्त्यांमुळे वारंवार वाहतुकीची कोंडी होते. मार्गांवर अनेक वळणे असल्याने तेथील स्थानिक नागरिकांनाही मार्ग ज्ञात नाहीत. तेथील व्यावसायिक टॅक्सीचालक ‘गूगल मॅप’च्या आधारे प्रवाशांची वाहतूक करतात. यावरून परिस्थितीचे गांभीर्य लक्षात येईल. सामान्य व्यक्तींच्या सोयीसाठी येथे पथदर्शक फलक लावले असते, तर जनतेला इच्छित स्थळ शोधण्यात इतक्या अडचणी खचितच आल्या नसत्या.

२ आ. नवी देहलीपासून काही अंतरावर असलेल्या भागांची दुर्गम खेड्यांप्रमाणे स्थिती : ‘केवळ मार्गांचीच अशी स्थिती आहे’, असे नाही. नवी देहलीपासून १० कि.मी. अंतरावर असलेल्या काही भागांची स्थिती अजूनही भारतातील अन्य खेड्यांप्रमाणे आहे. येथे खेड्यांप्रमाणे कच्चे मार्ग आहेत. तेथे आवश्यक संख्येत पथदीप नाहीत. विशेष म्हणजे या भागात उच्चभ्रू लोकांचे बंगले आहेत. या बंगल्यातील काही निवासींना महाराष्ट्रातील मराठवाडा-विदर्भातील लोकांप्रमाणेच पाण्याचा वापर काटकसरीने करावा लागतो. वाहनातून प्रवास करतांना विमानतळांप्रमाणे गुळगुळीत मार्गावरून प्रवास चालू असतांना १५ – २० मिनिटांतच कच्च्या उंच-सखल मार्गावरून प्रवास करावा लागतो. ही परिस्थिती गमतीशीर म्हणावी कि ७० वर्षांतील लोकशाहीची शोकांतिका, हा प्रश्‍न आहे. मुख्य चकचकीत मार्गावरून केवळ २०० मीटर आत गेल्यावर नवी देहलीतील खेड्यांमधील अनुभव असंवेदनशील आणि मन विषण्ण करणारा आहे.

– श्री. नागेश गाडे, केंद्रीय समन्वयक, हिंदु जनजागृती समिती. (८.१०.२०१७)

जम्मू-काश्मीरमधील वैष्णोदेवी मंदिर

‘धर्मप्रसार कार्यासाठी भारतात विविध ठिकाणी गेल्यानंतर राष्ट्र, धर्म, इतिहास यांच्या संदर्भातील अनेक सूत्रे जवळून अनुभवता आली. तेथे मोगलांचे उदात्तीकरण आणि हिंदूंच्या तेजस्वी इतिहासाचे उघडपणे हनन केले जात असल्याचे अनेक ठिकाणी दिसून आले. त्यातील काही निवडक सूत्रे क्रमश: प्रसिद्ध करत आहोत.

अ. श्री वैष्णोदेवी मंदिराकडे जाण्याच्या मार्गावर ‘या शहरात मद्य-मांस नेण्यास आणि त्याचे सेवन करण्यास प्रतिबंध आहे’, अशी पाटी लावलेली असणे

जम्मू शहरानजीक असलेल्या श्री वैष्णोदेवी मंदिरात जाण्याचा योग आला होता. हे मंदिर हिमालयाच्या पर्वतरांगांमध्ये आहे. तिथे जाण्यासाठी पर्वताच्या पायथ्याशी असलेल्या कटरा या शहरातून प्रवास करावा लागतो. या शहराकडे जातांना शहराच्या अलीकडे ७ – ८ किलोमीटर अंतरावर, शहराच्या वेशीवर, रस्त्याच्या कडेला लावलेली एक पाटी वाचून आश्‍चर्य वाटले. या पाटीवर ठळक अक्षरांत लिहिले होते, ‘या शहरात मद्य-मांस नेण्यास आणि त्यांचे सेवन करण्यास प्रतिबंध आहे.’ अशा प्रकारची पाटी भारतातील मुसलमानबहुल आणि मागील ७० वर्षे मुसलमान राजवट असलेल्या जम्मूमध्ये पहायला मिळणे, हे सुखद धक्का देणारे होते.

जम्मू-काश्मीर शासनाने दिलेल्या या आदेशातून अन्य राज्यांतील राज्यकर्ते बोध घेणार का ?

आ. अन्य राज्यांत तीर्थक्षेत्रांच्या ठिकाणी मद्य-मांस विक्री उघडपणे होत असणे आणि वर बंदी आणण्यासाठी हिंदुत्वनिष्ठांनी केलेल्या अर्जांकडे राज्य सरकारे दुर्लक्ष करत असणे

भारतात १२ ज्योतिर्लिंगे, ५२ शक्तीपिठे, जागृत वैष्णवक्षेत्रे अशी कोट्यवधी लोकांचे श्रद्धास्थान असलेली अनेक तीर्थक्षेत्रे आहेत. या सर्व ठिकाणी मद्य-मांस विक्री आणि त्याचे सेवन धडाक्यात चालू असते. त्या स्थळांच्या पावित्र्य रक्षणासाठी, यावर प्रतिबंध घालण्यासाठी भक्तमंडळी, हिंदुत्वनिष्ठ वारंवार शासनाकडे अर्ज करतात; पण जम्मू-काश्मीर शासनाने दाखवलेली संवेदनशीलता अन्य कोणत्याही राज्यातील राज्यकर्त्यांनी दाखवलेली नाही. या राज्यकर्त्यांनी श्रद्धाळू भाविकांच्या सहनशीलतेचा आता अंत पाहू नये, अन्यथा ‘निधर्मी हिंदु राज्यकर्त्यांपेक्षा मोगल बरे’, अशी जनतेची धारणा होईल.

भारतातील जम्मू-काश्मीरमधील हिंदूंची दुरवस्था !

अ. जम्मू-श्रीनगर महामार्गावर ठिकठिकाणी असलेल्या सुरक्षा दलाच्या चौक्या

जम्मूनजीक असलेल्या श्री वैष्णोदेवी मंदिराकडे जाण्यासाठी जम्मू-श्रीनगर महामार्गावरून प्रवास करावा लागतो. जम्मू शहराच्या बाहेर येऊन महामार्गाला लागल्यावर जम्मू-काश्मीरची स्थिती किती विदारक आहे, तेे लक्षात येते.

१. या महामार्गावर ठिकठिकाणी सुरक्षा दलाच्या चौक्या आहेत. येथे सैनिक भिंतीच्या आडून महामार्गावरील वाहतुकीचे सतत निरीक्षण करत असतात.

२. या महामार्गावरून जातांना ठिकठिकाणी ‘येथे छायाचित्रे काढण्यास सक्त मनाई आहे’, अशा आशयाचे फलक लावले आहेत. आतंकवाद्यांनी महामार्गाची छायाचित्रे काढून त्याचा वापर आक्रमण करण्यासाठी करू नये, यासाठी ही दक्षतेची उपाययोजना आहे. ‘जम्मू-काश्मीर आतंकवाद्यांच्या छायेखाली आहे,’ असे आतापर्यंत ऐकले होते. या महामार्गावरून प्रवास करतांना ते अनुभवता आले.

‘धर्मप्रसार कार्यासाठी भारतात विविध ठिकाणी गेल्यानंतर राष्ट्र, धर्म, इतिहास यांच्या संदर्भातील अनेक सूत्रे जवळून अनुभवता आली. तेथे मोगलांचे उदात्तीकरण आणि हिंदूंच्या तेजस्वी इतिहासाचे उघडपणे हनन केले जात असल्याचे अनेक ठिकाणी दिसून आले. त्यातील काही निवडक सूत्रे क्रमश: प्रसिद्ध करत आहोत.

१. धर्मांधांचे आक्रमण होण्याची शक्यता असतांनाही काश्मीरमध्ये वास्तव्य करणारे अडीच सहस्र धाडसी हिंदू !

‘काश्मीरमधील हिंदूंना तेथील मुसलमानांनी तलवारीच्या बळावर हुसकवून लावले आहे’, हा इतिहास सर्वांना ज्ञात आहे, तरीही अद्याप अडीच सहस्र हिंदू काश्मीरमध्ये धाडसाने रहात आहेत. यांपैकी काही हिंदू श्रीनगर या शहरात, तर काही खेड्यांमध्ये रहात आहेत. कुपवाडा जिल्ह्यातील एका खेड्यात रहाणारे काश्मिरी हिंदू श्री. रैना यांची भेट झाली. श्री. रैना यांनी ते कोणत्या परिस्थितीत काश्मीरमध्ये रहातात, याविषयी सांगितलेले अनुभव येथे देत आहे.

१ अ. मूळ घराच्या ओढीने कुपवाडा येथे स्थायिक होणारे श्री. रैना ! : वर्ष १९८९ मध्ये अन्य काश्मिरी हिंदूंप्रमाणे श्री. रैना यांचे कुटुंबही घरदार सोडून जम्मू येथे आले. त्यानंतर श्री. रैना मूळ घराच्या ओढीने वर्ष २०१० मध्ये गावी आले. त्यांचे वडील शासकीय सेवेत होते. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या जागी श्री. रैना यांची नियुक्ती झाली. ही नियुक्ती त्यांनी हेतूत: कुपवाडा येथील घराजवळ करून घेतली. मूळ गावी परतल्यानंतर ते १२ कुटुंबांची एक वसाहत स्थापन करून तिथे राहू लागले.

१ आ. मुसलमानांनी वसाहतीवर आक्रमण करून घरांची मोडतोड करून घरांना आगी लावण्याचा प्रयत्न करणे : वर्ष २०१० मध्ये ते मूळ गावी आल्यानंतर हिंदूंना त्रास देण्यासाठी मुसलमान अधून-मधून कुरापती काढत होते. वर्ष २०१५ मध्ये एक भीषण आपत्ती या हिंदूंच्या वसाहतीवर आली. हिंदूंना पळवून लावण्याच्या हेतूने मुसलमानांच्या जमावाने हिंदूंच्या वसाहतीवर आक्रमण केले आणि त्यांच्या घरांची मोडतोड करून घरांना आगी लावण्याचा प्रयत्न केला, त्यांच्या गाड्यांची नासधूस केली. या प्रसंगात हिंदूंनी कसेबसे त्यांचे रक्षण केले, तरी त्यानंतरही तिथेच रहाण्याच्या निर्णयावर ते अढळ राहिले.

१ इ. स्वरक्षणासाठी हिंदूंनी अनुसरलेले मार्ग

अ. मुसलमानांचे कधीही आक्रमण होऊ शकते, हे लक्षात घेऊन या वसाहतीतील हिंदूंनी असे आक्रमण झाल्यास पळून जाण्यासाठी चारचाकी गाड्या घेतल्या.

आ. या वसाहतीतील हिंदू बाहेर एकटे न जाता किमान ४ – ५ जणांच्या समूहाने जातात.

इ. वसाहतीतील हिंदू कटाक्षाने मुसलमानांशी व्यवहार करण्याचे टाळतात. नाईलाजाने मुसलमानांशी व्यवहार करावा लागल्यास त्यांना वसाहतीत येऊ देत नाहीत. कुणी मुसलमान वसाहतीतील हिंदूला भेटण्यासाठी आल्यास त्याला वसाहतीच्या प्रवेशद्वारावरच जाऊन भेटतात. एखाद्या हिंदूने मुसलमानाला घरी आणल्यास वसाहतीतील अन्य हिंदू त्याला त्याविषयी खडसावून पुन्हा तसे न करण्याविषयी सांगतात.

श्री. नागेश गाडे

‘धर्मप्रसार कार्यासाठी भारतात विविध ठिकाणी गेल्यानंतर राष्ट्र, धर्म, इतिहास यांच्या संदर्भातील अनेक सूत्रे जवळून अनुभवता आली. तेथे मोगलांचे उदात्तीकरण आणि हिंदूंच्या तेजस्वी इतिहासाचे उघडपणे हनन केले जात असल्याचे अनेक ठिकाणी दिसून आले. त्यातील काही निवडक सूत्रे क्रमश: प्रसिद्ध करत आहोत.

१. काश्मिरी राज्यकर्त्यांचा हिंदूंच्या रक्षणाचा दिखाऊपणा

काश्मीरमधून परागंदा झालेल्या हिंदूंनी पुन्हा स्वगृही परतण्याचे आव्हान काश्मीरमधील मुसलमान राज्यकर्ते करतात. त्यांच्या सुरक्षेची ग्वाही देतात; मात्र हे आवाहन म्हणजे काश्मिरी राज्यकर्त्यांचा दिखाऊपणा आहे. श्री. रैना रहात असलेल्या कुपवाडा येथील वसाहतीवर मुसलमानांच्या जमावाने केलेल्या आक्रमणाकडे राज्यकर्त्यांनी गांभीर्याने पाहिले नाही. यावरून ‘जम्मू-काश्मीरमधील राज्यकर्ते हिंदूंच्या सुरक्षेविषयी किती गंभीर आहेत ?’, हे लक्षात येते.

२. मुसलमानांची कूटनीती

जम्मू येथे सध्या रहात असलेल्या एका काश्मिरी हिंदूला ‘त्यांना कोणत्या परिस्थितीत काश्मीर सोडावे लागले ?’, याविषयी विचारले. त्यावर त्यांनी सांगितले, ‘‘आम्ही श्रीनगर शहरात रहात होतो. सभोवती बहुतांश मुसलमान रहात होते. काश्मीर खोर्‍यातील हिंदूंना मुसलमान हाकलून लावत असतांना सभोवती रहाणारे मुसलमान आमची समजूत काढत, ‘‘तुम्ही निश्‍चिंत रहा. तुमच्या वाटेला कोणी आल्यास आम्ही त्यांना विरोध करून तुमचे रक्षण करू.’’ असेच काही दिवस लोटले. त्या काळात काश्मीर खोर्‍यातील हिंदूंना हाकलून लावण्याचे मुसलमानांचे कारस्थान चालूच होते. त्यावर सभोवती रहाणार्‍या मुसलमानांनी आम्हाला सांगितले, ‘‘आता परिस्थिती पुष्कळच बिघडलेली आहे. आता तुम्ही गेला नाही, तर ते (अन्य मुसलमान) आम्हालाही सोडणार नाहीत.’’ अखेरीस आम्हाला आमचे घर सोडून जम्मूमध्ये यावे लागले.’’

‘मुसलमान हिंदूंशी कितीही बंधूभावाने वागत असले, तरी ते एक नाटक असते. वेळ आल्यावर ते धार्मिक स्वार्थ साधतात’, हाच या घटनेतून बोध घ्यावा लागेल.’

– श्री. नागेश गाडे, केंद्रीय समन्वयक, हिंदु जनजागृती समिती (८.१०.२०१७)

‘भारतीय रेल्वे ही भारतातील कोट्यवधी लोकांच्या प्रवासाचे एक महत्त्वाचे साधन आहे. राज्यकर्त्यांनी सध्या भारतियांना ‘बुलेट ट्रेनचे’चे गाजर दाखवले आहे. यावर विरोधी पक्षांकडून टीकाही होत आहे. जनतेने यातील कोणता पक्ष निवडायचा ? बुलेट ट्रेनचे भव्य-दिव्य स्वप्न दाखवणारा पक्ष कि टीका करणारा विरोधी पक्ष ? रेल्वेने नियमित प्रवास करणारे प्रवासीच या प्रश्‍नाचे उत्तर अचूकपणे देऊ शकतात. मला नुकताच धर्मकार्याच्या अनुषंगाने रेल्वेचा अनेक वेळा प्रवास करावा लागला आणि अनेक अनुभवांची शिदोरीही जमा झाली. तेव्हा आलेले अनुभव पुढे देत आहे. ते वाचून वाचकांनी ठरवावे की, वर्तमान स्थितीत बुलेट ट्रेन हवी कि समग्र रेल्वे व्यवस्थेत ‘प्रवासी’ हा केंद्रबिंदू ठेवून पालट हवेत.

१. रेल्वेने प्रवास करतांना आलेल्या अडचणी

१ अ. गाडी रहित झाल्याचा लघुसंदेश रेल्वे सुटायच्या केवळ ३ घंटे आधी मिळणे : २५ ऑगस्ट या दिवशी मुंबई ते देहली असे रेल्वेचे आरक्षण केले होते. गाडी सकाळी ८ वाजता मुंबईहून सुटणार होती; परंतु ५.४५ वाजता गाडी रहित झाल्याचा लघुसंदेश आम्हाला मिळाला. एक गाडी रहित झाल्यास दुसर्‍या गाडीचे आरक्षण त्वरित मिळणे आवश्यक असते. पुढे पूर्वनियोजित कार्यक्रम असलेल्या प्रत्येक प्रवाशासाठी अशा प्रकारे ऐनवेळी गाडी रहित होणे, हा किती मोठा खोळंबा असेल ?, याची प्रचीती आम्हाला आली. एखादी गाडी रहित करण्याचा निर्णय रेल्वे प्रशासन केवळ ३ घंटे आधी, म्हणजे ऐनवेळी कसा घेऊ शकते ? एका गाडीमधून किमान दीड सहस्र लोक प्रवास करतात. या प्रवाशांना झालेल्या असुविधेचा विचार न करण्याइतपत रेल्वे प्रशासन असंवेदनशील कसे असू शकते ?

१ आ. हरियाणात उसळलेल्या दंगली शमल्या, तरीही रेल्वेप्रशासनाच्या समन्वय साधण्याच्या अनास्थेमुळे गाड्या २ दिवस बंद असणे : एका कार्यक्रमाच्या निमित्ताने एकदा आम्ही देहली ते जम्मू रेल्वेचे आरक्षण केले होते. या काळात रामरहिम यांना अटक झाली होती. हरियाणा राज्यात काही भागांत दंगल उसळली होती. त्यामुळे रेल्वे प्रशासनाने आमची जम्मूला जाणारी आरक्षित रेल्वे रहित केली होती. आमच्या प्रवासाच्या दिवशी हरियाणातील दंगली शमल्या होत्या. हरियाणाच्या मुख्यमंत्र्यांनी राज्यातील कायदा आणि सुव्यवस्थेची ग्वाही दिली होती, तरी आगगाड्या चालू झाल्या नव्हत्या. माध्यमांनी याविषयी रेल्वेमंत्र्यांकडे विचारणा केल्यानंतर ‘हरियाणाचे मुख्यमंत्री रेल्वे मंत्रालयाला जोपर्यंत रेल्वेच्या सुरक्षेची लेखी ग्वाही देत नाहीत, तोपर्यंत हरियाणातून रेल्वे सोडणार नाही,’ अशी भूमिका त्यांनी मांडली. त्यानंतर दुसर्‍याच दिवशी हरियाणाच्या मुख्यमंत्र्यांनी रेल्वे मंत्रालयाला लेखी ग्वाही दिली आणि रेल्वेही चालू झाली. तेव्हा असे लक्षात आले, ‘रेल्वे मंत्र्यांची अपेक्षा आणि त्याची पूर्ती या घटनाक्रमात कोणतेही कारण नसतांना हरियाणा राज्यातून जाणार्‍या अनेक गाड्या २ दिवस बंद राहिल्या. रेल्वे प्रशासन आणि हरियाणा राज्य थेट संपर्क करू शकले असते. (विशेष म्हणजे हे दोघेही भाजपचे मंत्री आहेत आणि केंद्र, तसेच हरियाणा राज्य अशा दोन्ही ठिकाणी भाजपची सत्ता आहे.) रेल्वे प्रशासनाच्या समन्वय साधण्याच्या या अनास्थेमुळे सहस्रो प्रवाशांच्या वेळेची हानी झाली. याचे दायित्व कुणाचे ?’

१ इ. गाड्या विलंबाने सुटणे : एका कार्यक्रमाच्या निमित्ताने आम्ही मुगलसराय (उत्तरप्रदेश) ते धनबाद (झारखंड) रेल्वेने जाण्याचे आरक्षण केले होते. गाडी मुगलसरायहून येथून सकाळी ८ वाजता सुटणार होती. काही कारणामुळे ही गाडी विलंबाने धावत होती. या रेल्वेची मुगलसरायहून सुटण्याची वेळ आम्ही भारतीय रेल्वेच्या संकेतस्थळावर वेळोवेळी पडताळत होतो. सकाळी ६ वाजता ही गाडी १ घंटा विलंबाने धावत असल्याचे दाखवले जात होते. पुढे जसजसा वेळ गेला, तशी ही गाडी २, ३, ४ घंटे इतक्या विलंबाने धावत असल्याचे दाखवत होते. अखेरीस दुपारी २.३० वाजता ही गाडी मुगलसरायहून सुटली. गाडी १ – २ घंटे विलंबाने पोहोचणे, हे नित्याचेच झाले आहे.

या मार्गावरून नियमित प्रवास करणारे प्रवासी सांगत होते, ‘‘गाडी ६ – ६.३० घंटे विलंबाने सुटणे, म्हणजे काहीच नाही. या मार्गावरील (पूर्वोत्तर भारताकडील मार्गावर) गाड्या अशाच विलंबाने धावत असतात. या मार्गावरून काही वेळा नियोजित वेळेपेक्षा १८ ते २० घंटे विलंबाने गाड्या धावत असतात.’’ त्यामुळे या मार्गावरील प्रवाशांना याची सवय झाली आहे. ‘या विलंबाचे कारण काय ?’, याविषयी कुणी काही सांगू शकत नाही. या प्रांतात हिवाळ्यामध्ये दाट धुके असते; पण हिवाळा नसतांनाही रेल्वे इतक्या विलंबाने धावण्याचे कारण रेल्वे प्रशासनाच्या अनास्थेविना दुसरे काय असेल ?

– श्री. नागेश गाडे, केंद्रीय समन्वयक, हिंदु जनजागृती समिती

‘भारतीय रेल्वे ही भारतातील कोट्यवधी लोकांच्या प्रवासाचे एक महत्त्वाचे साधन आहे. राज्यकर्त्यांनी सध्या भारतियांना ‘बुलेट ट्रेनचे’चे गाजर दाखवले आहे. यावर विरोधी पक्षांकडून टीकाही होत आहे. जनतेने यातील कोणता पक्ष निवडायचा ? बुलेट ट्रेनचे भव्य-दिव्य स्वप्न दाखवणारा पक्ष कि टीका करणारा विरोधी पक्ष ? रेल्वेने नियमित प्रवास करणारे प्रवासीच या प्रश्‍नाचे उत्तर अचूकपणे देऊ शकतात. मला नुकताच धर्मकार्याच्या अनुषंगाने रेल्वेचा अनेक वेळा प्रवास करावा लागला आणि अनेक अनुभवांची शिदोरीही जमा झाली. तेव्हा आलेले अनुभव पुढे देत आहे. ते वाचून वाचकांनी ठरवावे की, वर्तमान स्थितीत बुलेट ट्रेन हवी कि समग्र रेल्वे व्यवस्थेत ‘प्रवासी’ हा केंद्रबिंदू ठेवून पालट हवेत ?

एका आसनासाठी दोन प्रवाशांना तिकिटे देणे आणि ‘अपग्रेड’ सुविधेची प्रवाशाला कल्पना न देणे

रेल्वेचे आरक्षण केल्यानंतर प्राप्त झालेल्या तिकिटावर आरक्षित डब्याचा क्रमांक आणि आसन क्रमांक लिहिलेला असतो. एकदा आमच्या ‘शेजारचे आसन हे दोन प्रवाशांसाठी आरक्षित झाले आहे’, असे लक्षात आले. ते दोन्ही प्रवासी ‘आसन माझ्यासाठी आरक्षित आहे’, यावर अडून बसले होते. याविषयी तिकिट तपासनीसाकडे चौकशी केल्यावर एका प्रवाशाचे तिकिट ‘अपग्रेड’ (स्लिपर डब्यात जागा नसल्यास आणि वातानुकूलित डब्यात आसने शेष असल्यास स्लिपर डब्यातील काही प्रवाशांना वातानुकूलित डब्यात आसन उपलब्ध करून देण्याची निर्माण केलेली सुविधा) केल्याचे लक्षात आले; मात्र ज्या प्रवाशांचे आसन ‘अपग्रेड’ झाले होते, त्याला त्याची सूचना रेल्वे प्रशासनाने न दिल्यामुळे ती व्यक्ती त्याविषयी अनभिज्ञ होती. रेल्वे प्रशासनाच्या या चुकीमुळे त्या दोन्ही प्रवाशांना झालेल्या मानसिक त्रासाचे दायित्व कोण घेणार ?

टे्रनमध्ये भ्रमणभाष भारित करण्याची सुविधा नसणे

रेल्वेने आरक्षित डब्यातील प्रत्येकी ५ – ६ प्रवाशांसाठी एक याप्रमाणे भ्रमणभाष भारित करण्याची सुविधा उपलब्ध करून दिली आहे; मात्र ४ ऑक्टोबर २०१७ या दिवशी आगरा येथून मडगावकडे जाणार्‍या रेल्वेतून प्रवास करतांना वेगळाच अनुभव आला. आरक्षण केलेल्या डब्यात कुठेही भ्रमणभाष भारित करण्याची व्यवस्था नव्हती. तेव्हा तिकीट तपासनिसाकडे याची विचारणा केल्यावर त्याने ‘हा डबा जुना आहे. त्यामुळे या डब्यात ही व्यवस्था नाही. तुम्ही रेल्वे प्रशासनाकडे ऑनलाईन तक्रार करा’, असा समादेश दिला. आगरा ते मडगाव या ३४ घंट्यांच्या प्रवासात भ्रमणभाष किमान एकदा तरी भारित करणे आवश्यक असते. या मार्गावरील गाडीचे डबे जोडतांना रेल्वे प्रशासनाने भ्रमणभाष भारित करण्याची व्यवस्था डब्यात आहे कि नाही, हे पडताळण्याची काळजी या वर्तमान युगातही घेतली नाही. यातून रेल्वे प्रशासनाची प्रवाशांविषयीची अनास्था दिसून येते.

फिरत्या विक्रेत्यांनी खाद्यपदार्थांसाठी रेल्वेने ठरवून दिलेल्या मूल्यापेक्षा अधिक मूल्य आकारणे

गाडीत फिरत्या विक्रेत्यांनी, विशेषत: चहा, कॉफी विक्रेत्यांनी हे पदार्थ विकतांना किती मापासाठी किती पैसे घ्यावेत, याचे नियम निश्‍चित केले आहेत. अमूक मिलीलीटर चहासाठी ७ रुपये इतके मूल्य रेल्वे प्रशासनाने निश्‍चित केले आहे, तरी सर्व विक्रेते चहासाठी प्रवाशांकडून १० रुपये घेतात. याविषयी तक्रार करायची झाली, तर ‘ठिगळे किती ठिकाणी लावणार ?’ हा प्रश्‍नच आहे. रेल्वेत विक्री करण्यात येणारे खाद्यपदार्थांचे दर रेल्वे स्थानकावर १ – २ ठिकाणी लावून ‘स्वत:चे दायित्व संपले’, या अविर्भावात रेल्वे प्रशासनाने राहू नये, तर ‘पदार्थ विक्रेत्यांना अवास्तव पैसे घेता येणार नाहीत’, अशी कायमस्वरूपी व्यवस्था निर्माण करण्यासाठी प्रयत्न करावेत. (क्रमश:)

– श्री. नागेश गाडे, केंद्रीय समन्वयक, हिंदु जनजागृती समिती

‘भारतीय रेल्वे ही भारतातील कोट्यवधी लोकांच्या प्रवासाचे एक महत्त्वाचे साधन आहे. राज्यकर्त्यांनी सध्या भारतियांना ‘बुलेट ट्रेनचे’चे गाजर दाखवले आहे. यावर विरोधी पक्षांकडून टीकाही होत आहे. जनतेने यातील कोणता पक्ष निवडायचा ? बुलेट ट्रेनचे भव्य-दिव्य स्वप्न दाखवणारा पक्ष कि टीका करणारा विरोधी पक्ष ? रेल्वेने नियमित प्रवास करणारे प्रवासीच या प्रश्‍नाचे उत्तर अचूकपणे देऊ शकतात. मला नुकताच धर्मकार्याच्या अनुषंगाने रेल्वेचा अनेक वेळा प्रवास करावा लागला आणि अनेक अनुभवांची शिदोरीही जमा झाली. तेव्हा आलेले अनुभव पुढे देत आहे. ते वाचून वाचकांनी ठरवावे की, वर्तमान स्थितीत बुलेट ट्रेन हवी कि समग्र रेल्वे व्यवस्थेत ‘प्रवासी’ हा केंद्रबिंदू ठेवून पालट हवेत.

लांबच्या अंतरावरील प्रवासात पुरेसे पाणी उपलब्ध नसणे

रेल्वे प्रवासात प्रसाधनगृहात भरपूर पाणी असण्याची नितांत आवश्यकता असते. पाणी नसल्यास शौचालय अस्वच्छ बनून डब्यात दुर्गंधी पसरते. रेल्वेच्या सलग ५ – ६ डब्यांमध्ये ४ – ५ घंटे पाणी नसल्याचा अनुभव २ वेळा आला. तिकीट तपासनीसाकडे तक्रार करायचे ठरवल्यास पूर्ण रेल्वेत त्याला शोधून काढणे हे मोठे दिव्य असते. रेल्वेने प्रवाशांच्या अडचणी सोडवण्यासाठी एक ‘एस्.एम्.एस्.’ सुविधा उपलब्ध करून दिली आहे; पण त्याची पद्धत इतकी क्लिष्ट आहे की, सर्वसामान्य व्यक्तीला त्या पद्धतीने तक्रार करणे खरोखरच कठीण आहे. तसेच ही पद्धत लक्षात ठेवणेही कठीण आहे. रेल्वेला या पद्धतीने ‘प्रवाशांच्या तक्रारी त्यांच्यापर्यंत पोहोचाव्यात’, असे खरोखरच वाटत असल्यास रेल्वेच्या प्रत्येक डब्यात या पद्धतीचे पोस्टर त्यांनी चिकटवणे आवश्यक आहे. (आमच्या वाचकांसाठी तक्रार करण्याची ही पद्धत आम्ही खाली देत आहोत. ही पद्धत वाचकांनी संग्रही करून ठेवल्यास आवश्यकतेच्या वेळी त्याचा वापर करता येईल.)

सर्वसामान्य जनतेच्या अडचणी सोडवून प्रवास सुसह्य होण्यासाठी रेल्वे प्रशासनाने प्रयत्न करणे आवश्यक असणे

केवळ ८ – १० वेळा केलेल्या रेल्वे प्रवासात इतक्या अडचणी आल्या. ‘रेल्वे प्रवासातील अडचणी इतक्याच आहेत’, असा याचा अर्थ नक्कीच नाही. आम्ही न अनुभवलेल्या समस्याही अनेक आहेत. आज मुख्य प्रश्‍न असा आहे की, भारताला ‘बुलेट ट्रेन’ हवी कि समग्र भारतभरातील १ लक्ष १५ सहस्र किलोमीटर रेल्वेमार्गांवरील प्रवाशांचा प्रवास सुसह्य करण्यासाठी रेल्वे प्रशासनाचे प्रयत्न हवेत ? सूज्ञ वाचकांनी याविषयी स्वत:चे मत बनवावे.

‘बुलेट ट्रेन’ चालू करण्याची योजना आखणे’ हे राज्यकर्त्यांच्या भांडवलशाही मानसिकतेचे द्योतक

‘बुलेट ट्रेन’ ही हाताच्या बोटांवर मोजण्याइतक्या उच्चभ्रू लोकांची सोय आहे. ‘सर्वसामान्य लोकांना अडचणींच्या गर्तेत सोडून अशी नवीन व्यवस्था निर्माण करण्यासाठी १ लक्ष कोटी रुपये व्यय करणे’, हे राज्यकर्त्यांच्या भांडवलशाही मानसिकतेचे द्योतक आहे. सर्वसामान्य भारतियांना बुलेट ट्रेन अभिमानास्पद वाटेल; पण केव्हा ? ज्या वेळी सामान्य प्रवासी सुखकर प्रवास करू शकेल, तेव्हाच ‘सबका साथ सबका विकास,’ हे ब्रीद खरे ठरेल. बुलेट ट्रेनसाठी राखीव ठेवलेले १ लक्ष कोटी रुपये समग्र भारतातील रेल्वे गाड्यांची सरासरी गती वाढवण्यासाठी, रेल्वेत प्रवाशांना किमान सुविधा देण्यासाठी, रेल्वेचा प्रवास सुरक्षित करण्यासाठी व्यय करावेत, ही अपेक्षा आहे. भारतीय रेल्वेच्या प्रगतीचे मूल्यमापन केवळ बुलेट ट्रेन चालू करून करता येणार नाही, तर सर्वसामान्य प्रवाशांच्या समाधानातूनच करता येईल.’             (समाप्त)

– श्री. नागेश गाडे, केंद्रीय समन्वयक, हिंदु जनजागृती समिती. (८.१०.२०१७)

रेल्वेतील असुविधांविषयी तक्रार करण्यासाठी काय करावे ?

१. ८१२१२८१२१२ या क्रमांकावर स्वत:ची तक्रार अथवा सूचना लघुसंदेशाद्वारे पाठवावी.

२. त्याच्या उत्तरादाखल ‘भारतीय रेल्वे’कडून तक्रारदार प्रवाशाला एका लघुसंदेशाद्वारे तक्रारीच्या (पुढील) ‘संदर्भासाठी विशिष्ट क्रमांक’ (Unique Reference Id) पाठवला जातो.

३. या Unique Reference Id मुळे प्रवाशाला त्याच्या तक्रारीची नोंद घेतली आहे का अथवा त्यावर काय कृती होत आहे, हे समजू शकते. त्यासाठी तक्रारदाराला ‘STATUS < SPACE > Unique Reference Id >’ या पद्धतीने ८१२१२८१२१२ या क्रमांकावर लघुसंदेश करावा लागतो. त्याशिवाय  scr.indianrailways.gov.in या ‘भारतीय रेल्वे’च्या संकेतस्थळावरही तक्रारदाराला स्वत:च्या तक्रारीवर काय प्रक्रिया चालू आहे, हे समजू शकते.

४. तक्रारीवरील अंतिम उत्तर लघुसंदेशाद्वारे तक्रारदाराला पाठवले जाते. हे उत्तर scr.indianrailways.gov.in या मार्गिकेवरही पहाता येऊ शकते.