विजयादशमीच्या दिवशी करावयाच्या कृती आणि त्यामागील शास्त्र !

आश्‍विन शुक्ल पक्ष दशमी या दिवशी येणार्‍या दसरा या सणाच्या शब्दाची एक व्युत्पत्ती दशहरा अशीही आहे. दश म्हणजे दहा आणि हरा म्हणजे हरल्या आहेत. साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक असलेल्या दसर्‍याच्या आधीच्या नऊ दिवसांच्या नवरात्रात दाही दिशा देवीच्या शक्तीने भारलेल्या असतात. नियंत्रणात आलेल्या असतात, म्हणजेच दाही दिशांतील दिक्भव, गण इत्यादींवर नियंत्रण आलेले असते, दाही दिशांवर विजय मिळालेला असतो.

विजयादशमीचे ऐतिहासिक माहात्म्य !

१. प्रभु श्रीरामाने रावणावर विजय मिळवून त्याचा वध केला, तोही याच दिवशी. या अभूतपूर्व विजयामुळे या दिवसाला ‘विजयादशमी’ असे नाव मिळाले आहे.

२. पांडवांनी अज्ञातवास संपताच शक्तीपूजन करून शमीच्या वृक्षावरची आपली शस्त्रे परत घेतली आणि विराटाच्या गायी पळवणार्‍या कौरवसैन्यावर स्वारी करून विजय मिळवला, तोही याच दिवशी.

३. दसर्‍याच्या दिवशी इष्टमित्रांना आपट्याची पाने ‘सोने’ म्हणून वाटण्याची प्रथा महाराष्ट्रात आहे. या प्रथेलाही ऐतिहासिक महत्त्व आहे. मराठे वीर मोहिमेवर गेल्यानंतर शत्रूचा प्रदेश लुटून सोन्यानाण्यांच्या रूपाने संपत्ती घरी आणत असत. असे हे विजयी वीर किंवा शिलेदार मोहिमेवरून परत आले की, दारात त्यांची पत्नी किंवा बहीण त्यांना ओवाळीत असे. मग ते परमुलखातून लुटून आणलेल्या त्या संपत्तीतला एखादा नग त्या ओवाळणीच्या तबकात टाकत असत. घरात गेल्यावर आणलेली लूट देवापुढे ठेवीत. नंतर देवाला आणि वाडवडिलांना नमस्कार करून आशीर्वाद घेत असत. या घटनेची स्मृती सध्याच्या काळात आपट्याची पाने सोने म्हणून वाटण्याच्या रूपाने शिल्लक उरली आहे.

४. हा सण एक कृषीविषयक लोकोत्सव म्हणूनही साजरा होत असे. पावसाळ्यात पेरलेले पहिले पीक घरात आल्यावर शेतकरी हा उत्सव साजरा करीत. नवरात्रात घटस्थापनेच्या दिवशी घटाखालच्या स्थंडिलावर नऊ धान्यांची पेरणी करतात आणि दसर्‍याच्या दिवशी त्या धान्यांचे वाढलेले अंकुर उपटून देवाला वाहतात. कित्येक ठिकाणी शेतातल्या भाताच्या लोंब्या तोडून आणून त्या प्रवेशद्वारावर तोरणासारख्या बांधतात. ही प्रथाही या सणाचे कृषीविषयक स्वरूपच व्यक्त करते. तसेच तो एक राजकीय स्वरूपाचा सणही ठरला.

शमीपूजन

शमीपत्र

पुढील श्‍लोकांनी शमीची प्रार्थना करतात.

शमी शमयते पापं शमी लोहितकण्टका ।
          धारिण्यर्जुनबाणानां रामस्य प्रियवादिनी ।।

          करिष्यमाणयात्रायां यथाकाल सुखं मया ।
          तत्र निर्विघ्नकर्त्री त्वं भव श्रीरामपूजिते ॥

अर्थ : शमी पाप शमवते (नष्ट करते). शमीचे काटे तांबूस असतात. शमी रामाला प्रिय असून अर्जुनाच्या बाणांना धारण करणारी आहे. हे शमी, रामाने तुझी पूजा केली आहे. मी यथाकाल विजययात्रेला निघणार आहे. ही यात्रा तू मला निर्विघ्न आणि सुखकारक कर.

शमीपत्र हे तेजाचे उत्तम संवर्धक असल्याने शमीच्या झाडाजवळ श्री दुर्गादेवीच्या अपराजिता या रूपाची पूजा केली जाणे : शमीच्या झाडाजवळ श्री दुर्गादेवीच्या अपराजिता या रूपाची पूजा केली जाते; कारण शमीपत्र हे तेजाचे उत्तम संवर्धक असल्याने अपराजिता या रूपाची कारंजाप्रमाणे प्रगट झालेली शक्ती दीर्घकाळ साठवून ठेवण्याचे कार्य शमीपत्र करते. त्यामुळे हे शमीपत्र घरात ठेवून या लहरींचा लाभ वर्षभर मिळवणे जिवांना शक्य होते.’

– एक विद्वान (सद्गुरु (सौ.) अंजली गाडगीळ या ‘एक विद्वान’ या टोपणनावाने लिखाण करतात. २८.९.२००५, सायं. ६.१८)

सीमोल्लंघन

अष्टदल

अपराण्हकाली (तिसर्‍या प्रहरी, दुपारी) गावाच्या सीमेबाहेर ईशान्य दिशेकडे सीमोल्लंघनासाठी जातात. जिथे शमीचा किंवा आपट्याचा वृक्ष असेल, तिथे थांबतात.

अपराजितापूजन

ज्या ठिकाणी शमीची पूजा होते, त्याच ठिकाणी भूमीवर अष्टदल काढून त्यावर अपराजितेची मूर्ती ठेवतात आणि तिची पूजा करून पुढील मंत्राने प्रार्थना करतात.

हारेण तु विचित्रेण भास्वत्कनकमेखला ।
अपराजिता भद्ररता करोतु विजयं मम ॥

अर्थ : गळ्यामध्ये चित्रविचित्र हार घालणारी, जिच्या कटीत चकाकणारी सुवर्णमेखला आहे, अशी आणि (भक्तांचे) कल्याण करण्याच्या कामी तत्पर अशी अपराजितादेवी मला विजय देवो. काही ठिकाणी अपराजितेची पूजा सीमोल्लंघनाला निघण्याच्या पूर्वीही करतात.

या दिवशी राजे, सामंत आणि सरदार हे वीर आपापली उपकरणे आणि शस्त्रे यांचे पूजन करतात. त्याचप्रमाणे शेतकरी आणि कारागीर हे आपापली आऊते आणि हत्यारे यांची पूजा करतात. (काही लोक ही शस्त्रपूजा नवमीच्या दिवशीही करतात.) लेखणी आणि पुस्तके ही विद्यार्थ्यांची शस्त्रेच होत; म्हणून विद्यार्थी त्यांचे पूजन करतात. या पूजनामागील उद्देश हा की, त्या त्या गोष्टींमध्ये ईश्‍वराचे रूप पहाणे, अर्थात ईश्‍वराशी एकरूपता साधण्याचा प्रयत्न करणे.

राजविधान

दसरा हा विजयाचा सण असल्यामुळे या दिवशी राजेलोकांना विशेष विधान सांगितले आहे.

लौकिक प्रथा

काही घराण्यांतील नवरात्रींचे विसर्जन नवमीच्या दिवशी, तर काहींचे दशमीच्या दिवशी करतात.

आपट्याचे पूजन

आपट्याची पूजा करतांना पुढील मंत्र म्हणतात

अश्मन्तक महावृक्ष महादोषनिवारण ।
इष्टानां दर्शनं देहि कुरु शत्रुविनाशनम् ॥

अर्थ : हे अश्मंतक महावृक्षा, तू महादोषांचे निवारण करणारा आहेस. तू मला माझ्या मित्रांचे दर्शन घडव आणि माझ्या शत्रूंचा नाश कर. नंतर त्या वृक्षाच्या मुळाशी तांदूळ, सुपारी आणि सुवर्णनाणे (विकल्पाने तांब्याचे नाणे) ठेवतात. मग वृक्षाला प्रदक्षिणा घालून त्याच्या बुंध्याजवळची थोडी माती आणि त्या वृक्षाची पाने घरी आणतात.

आपट्याची पाने सोने म्हणून देणे : शमीची नाही; पण आपट्याची पाने सोने म्हणून देवाला वाहतात आणि इष्टमित्रांना देतात. सोने हे लहानांनी मोठ्यांना द्यायचे असते, असा संकेत आहे.

(संदर्भ : सनातनचा ग्रंथ ‘सण, धार्मिक उत्सव आणि व्रते’)

विजयादशमीला श्री सरस्वतीचे पूजन करणे

‘दसर्‍याला सरस्वतीतत्त्वाच्या क्रियात्मक पूजनाने जिवाच्या व्यक्त भावाचे अव्यक्त भावात रूपांतर होऊन त्याचा स्थिरतेत प्रवेश होण्यास साहाय्य होते.

दसरा आणि आपट्याचे पान

  • दसर्‍याला ब्रह्मांडमंडलातून दैवी स्पंदने भूमंडलाकडे आकृष्ट  होणे : दसर्‍याचा दिवस साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक असल्यामुळे त्या दिवशी ब्रह्मांडमंडलातून दैवी स्पंदने भूमंडलाकडे आधक प्रमाणात आकृष्ट होतात आणि भूमंडलावर कार्यरत रहातात. दसर्‍याच्या दिवशी आपट्याच्या पानांमधील तेजतत्त्व अधिक प्रमाणात जागृत होत असल्याने या दिवशी आपट्याची पाने देण्याला विशेष महत्त्व आहे.
  • एकमेकांना आपट्याचे पान दिल्यामुळे दोन्ही व्यक्तींतील त्याग आणि प्रीती यांत वाढ होते. आपट्याचे पान एकमेकांना देणे, हे आपल्याकडील सोन्याप्रमाणे मौल्यवान वस्तू दुसर्‍याला देण्यासारखे आहे. दसरा हा ‘विजयाचा दिवस’ असल्यामुळे या दिवशी आपट्याचे मौल्यवान पान एकमेकांना देऊन आनंदोत्सव साजरा करण्यात येतो.

दसर्‍याच्या दिवशी आपट्याचे पान देणे, हे सौजन्यता, समृद्धता आणि संपन्नता दर्शवते.’

– कु. प्रियांका लोटलीकर, महर्षि अध्यात्म विश्‍वविद्यालय, गोवा. (२७.२.२०१३)

नवरात्र आणि दसरा यांचा भावार्थ

‘आज महिषासुराचा प्रत्येक मनुष्याच्या हृदयात वास असून त्याने मनुष्याच्या आंतरिक दैवी वृत्तींवर वर्चस्व प्रस्थापित केले आहे. या महिषासुराची माया ओळखून त्याच्या आसुरी विळख्यातून मुक्त होण्यासाठी शक्तीच्या उपासनेची आवश्यकता आहे. यासाठी नवरात्रीतील नऊ दिवस शक्तीची उपासना करावी. दशमीला विजयोत्सव साजरा करावा. त्याला ‘दसरा’ म्हणतात.

आध्यात्मिक महत्त्व

नवरात्रीतील प्रत्येक दिवशी स्वत:मधील एकेक स्वभावदोष आणि अहंचे पैलू नष्ट करण्यासाठी प्रयत्न केल्याने स्वत:तील महिषासुररूपी आसुरी वृत्तीचे दमन करण्यासाठी प्रयत्न होतात. त्यामुळे स्वत:मध्ये स्वभावदोष आणि अहं यांच्या रूपाने कार्यरत असणारा सूक्ष्म स्तरावरील तमोगुण नष्ट होऊन भावरूपी दैवी शक्ती, तसेच सात्त्विकता वृद्धींगत होऊ लागतात. अशाप्रकारे ‘दसरा’ म्हणजे नऊ दिवस स्वत:तील तमोगुणाचा लय करून वाढलेल्या सत्त्वगुणामुळे मिळणारा आनंद अनुभवण्याचा दिवस आहे.

टीप : लेखातील नवरात्रीची तात्त्विक माहिती सनातनचा ग्रंथ ‘शक्ती’, यांतील आहे आणि नवरात्रीचे आध्यात्मिक विश्‍लेषण सूक्ष्मातून प्राप्त झालेल्या ज्ञानातील आहे.’

– कु. मधुरा भोसले (यांना सूक्ष्मातून प्राप्त झालेले ज्ञान), सनातन आश्रम, रामनाथी, गोवा. (१८.९.२०१७)

विजयादशमी आणि विजयोत्सव यांची परंपरा

टीका : विजयादशमी आणि विजयोत्सव यात नाविन्य कसले ? ती तर एक परंपरा आहे.

खंडण : ही परंपरा जेव्हा प्रतीक होते, तेव्हा ती नवा अर्थ घेऊन येते. ते प्रतीक धर्म, सत्य, सुंदरता, शुभ, पावित्र्य, विजय आणि चिरंतन यांचे असते.

– गुरुदेव डॉ. काटेस्वामीजी (घनगर्जित, ऑक्टोबर २००७)

दसर्‍याच्या दिवशी आपट्याचे पान देण्यामागील कारणे

१. मुळाशी आकृष्ट झालेल्या निर्गुण तेजोलहरी पानांमध्ये कार्यरत होत असणे

ब्रह्मांडातील निर्गुण तेजोलहरी आकृष्ट होऊन आपट्याच्या झाडाच्या मुळाशी सामावून रहातात. तेजतत्त्वाचे अधिष्ठान लाभल्यामुळे कालांतराने त्या लहरी झाडाच्या पानांमध्ये कार्यरत होतात. या तेजोलहरी इच्छा-क्रिया शक्तीशी संबंधित असतात.

२. आपट्याच्या पानांमध्ये हरितद्रव्याचे प्रमाण अधिक असणे आणि सूर्यकिरणांचा प्रभाव पडल्यावर त्यांतील तेजतत्त्व कार्यान्वित होणे

अन्य वृक्षांच्या तुलनेमध्ये आपट्याच्या पानांमध्ये हरितद्रव्याचे प्रमाण अधिक असते. ज्या वेळी या पानांवर सूर्यकिरण पडतात, त्या वेळी त्यांतील तेजतत्त्व कार्यान्वित होण्यास आरंभ होतो. ही पाने वाळली, तरी त्यांचा जो मूळ रंग असतो, त्यामध्ये अन्य वृक्षांच्या पानांच्या तुलनेत अधिक पालट होत नाही. पानांतून प्रक्षेपित होणार्‍या तेजोलहरींचे वातावरणामध्ये दीर्घकाळ वास्तव्य असते.

३. ‘सोन्याचे प्रतीकात्मक रूप’ म्हणून आपट्याच्या पानाचा वापर करण्यामागील कारण

‘सोने’ या धातूमध्ये तेजतत्त्वाची स्पंदने कार्यरत असतात, त्याप्रमाणे आपट्याच्या पानामध्येही अंशात्मक स्तरावर तेजतत्त्वाची स्पंदने कार्यरत असतात. त्यामुळे ‘सोन्याचे प्रतीकात्मक रूप’ म्हणून याचा वापर केला जातो.


Multi Language |Offline reading | PDF