‘साम्राज्य-संस्थापक’ बाजीराव पेशवे !

वैशाख शु. १३ अर्थात १६ मे या दिवशी असलेल्या थोरले बाजीराव पेशवे यांच्या स्मृतीदिनानिमित्त…

‘शके १६६२ च्या वैशाख शु. १३ या दिवशी नर्मदातीरी रावेरखेडी येथे थोरले बाजीराव पेशवे यांचा अंत झाला ! बाळाजी विश्‍वनाथांपासून माधवरावांपर्यंत मराठी राज्याचे जे संवर्धन झाले त्यांत थोरल्या बाजीरावांची योग्यता अधिक आहे. २० वर्षांच्या कारकीर्दीत बाजीराव पेशवे यांनी शिपाईगिरी आणि राजकारण यांची शर्थ केली. निजामासारख्या सामर्थ्यवान प्रतिस्पर्ध्याला दमास आणून गिरिधर बहाद्दर, महंमद बंगश, सरबुलंदवान अशा अनेक बादशाहांनाही त्यांनी नामोहरम केले. एके काळचे मुंबईचे गव्हर्नर सर रिचर्ड टेंपल यांनी त्यांच्या ‘Oriental Experiences’ या पुस्तकात बाजीराव पेशवे यांच्याविषयी लिहिले आहे, ‘‘निरनिराळे सरदार एकमेकांना विरोध करत असतांना त्यांच्यात ऐक्य निर्माण करणे, मुसलमानांच्या कह्यातील प्रदेश सोडवणे आणि हिंदूंचे संघटन करणे, ही महत्त्वाची कामे बाजीराव पेशवे यांना सिद्धीस न्यावयाची होती. स्वरूपाने भव्य आणि रुबाबदार, वर्तनाने प्रेमळ, भाषणाने आकर्षक, बुद्धीने कल्पक आणि तरतरीत, तर संकटांत युक्तिबाज असल्यामुळे बाजीरावांना लागोलग यश मिळत गेले. युद्धसंग्रामात ते सर्वांत पुढे निर्भयपणे ठासून उभे रहात असत. समोरून बंदुकीच्या गोळ्यांचा मारा होत असतांनाही ते कधीच कचरले नाहीत. त्यांचा स्वराष्ट्राभिमान जबरदस्त असून त्यापुढे कोणतीही अडचण ते जुमानत नसत. त्यांचे सर्व आयुष्य उन्हातान्हांत गेले. तसाच त्यांचा मृत्यूही वर्ष १७४० मध्ये उघड्या आकाशाखाली तंबूच्या आवरणात आला. ‘लढवय्या पेशवा’ म्हणून त्यांची ख्याती आजही देशभर आहे.’’

बाजीराव पेशवे यांचे प्राणोत्क्रमण ज्या जागी झाले, तेथे वृंदावनरूपांत एक छत्री उभारली आहे. इंदूर-खांडवा मार्गावर रावेरखेडी संनावद स्थानकापासून १५ मैलांवर आहे. नदीमध्ये बाजीरावांची दहनभूमी आहे. तेथे एक ओटा बांधून त्यावर शिवालिंगाची स्थापना केलेली आहे. जवळच श्रीमंत बाजीराव पेशवे यांचा वियोग असह्य होऊन प्राणत्याग केलेल्या त्यांच्या एका हत्तीचे आणि घोड्याचे अशी दोन थडगी आहेत.’

संदर्भ : ‘दिनविशेष (भारतीय इतिहासाचे तिथीवार दर्शन)’ (लेखक : प्रल्हाद नरहर जोशी, पुणे. (प्रथम आवृत्ती : वर्ष १९५०))

Download Sanatan Prabhat App


Latest Features Include :

Download Now