स्वातंत्र्यानंतर आतापर्यंत पाकने काढलेल्या भारताच्या कुरापती आणि भारतीय सैन्यदलांचे अतुलनीय शौर्य

ब्रिटिशांनी केलेल्या फाळणीचे फलित म्हणजे भारत-पाकिस्तान यांच्यातील कायमचे वितुष्ट. यामुळे उभय देशात आतापर्यंत चार मोठी युद्धे झाली. याखेरीज काश्मीर खोरे तसेच जम्मू क्षेत्रात सातत्याने छोट्या-मोठ्या चकमकी आणि गोळीबार चालूच असतोच. उभय देशांमधील वाद कधी संपुष्टात येणार, हे राजकीय सूत्र आहे; पण लष्करीदृष्ट्या सध्या दोन्ही देश युद्धसज्ज स्थितीत आहेत. या सद्य:स्थितीत दोन्ही देशांदरम्यान आजवर झालेली युद्धे, महत्त्वाच्या चकमकी आणि दोन्ही लष्करांचे सामर्थ्य यांचा मागोवा घेणारा ‘महाराष्ट्र टाईम्स’च्या वृत्तसंकेतस्थळावरील चिन्मय काळे यांनी लिहिलेला लेख वाचकांसाठी साभार प्रसिद्ध करत आहोत.

१. पाकिस्तान आणि जम्मू-काश्मीर यांमधील नियंत्रण रेषेची निर्मिती ! (वर्ष १९४८)

‘१९४७ मध्ये फाळणीच्या वेळी जम्मू-काश्मीरसाठी दोन्ही देशांत युद्ध झाले. पाकिस्तान सरकार आणि तेथील लष्कराचे सहकार्य असलेल्या टोळ्यांनी २० ऑगस्टला ‘ऑपरेशन गुलमर्ग’ या नावे संपूर्ण काश्मीर कह्यात घेण्याच्या उद्देशाने आक्रमण केले. टोळ्यांच्या पाठोपाठ पाकिस्तानी लष्करही होतेच. पाकिस्तानी सैन्य श्रीनगरपासून जेमतेम ५० किमी अंतरावर असतांना जम्मू-काश्मीरच्या राजाने भारतात सहभागी होण्याचा निर्णय घेतला. त्यानंतर भारतीय सैन्याने चोख प्रत्युत्तर देत पाकिस्तानी सैन्य आणि टोळ्यांना ढकलत मागे नेले. या काळात जम्मूपासून ते पूंछपर्यंत, श्रीनगरपासून ते उरी-बडगाम तसेच कारगील ते लेह-लडाख या भागांत अनेक चकमकी आणि लढाया झाल्या. अखेर १३ ऑगस्ट १९४८ या दिवशी तत्कालीन संयुक्त राष्ट्रसंघाने युद्धविरामाची घोषणा केली. त्या वेळी पाकिस्तानच्या कह्यात राहिलेला भाग आणि उर्वरित जम्मू-काश्मीर यांमधील नियंत्रण रेषा निर्माण झाली. ही नियंत्रण रेषा आज शस्त्रसंधी कराराच्या उल्लंघनासाठी कारणीभूत ठरत आहे.

१ अ. वर्ष १९४७-४८ मधील युद्ध थोडक्यात असे !

कालावधी : २० ऑगस्ट १९४७ ते १३ ऑगस्ट १९४८

महत्त्वाच्या घटना : नौशेराची लढाई (जम्मू क्षेत्रातून पाकिस्तानला हुसकावले), बडगामची लढाई (युद्धाला कलाटणी मिळाली), लेहची लढाई (कारगिलमधील घुसखोरी रोखली)

अन्य लढाया : झोजी ला, पूंछ, राजौरी, टीथवाल, श्रीनगर

एकूण ठार : भारत : १ सहस्र ४०४ हुतात्मा; ३ सहस्र १५४ घायाळ,

पाकिस्तान : ६ सहस्र ठार; ५४ सहस्र घायाळ

सर्वोच्च शौर्य पदके : भारतीय सैनिकांना पाच परमवीर चक्र

युद्धाचा निकाल : जम्मू-काश्मीरचा एक तृतीयांश भाग पाकिस्तानच्या कह्यात, नियंत्रण रेषेची निर्मिती

२. उभय देशांतील पहिले हवाई युद्ध ! (वर्ष १९६५)

वर्ष १९६५ चे युद्ध हे अनेक अंगांनी वैशिष्ट्यपूर्ण होते. ‘कसेही करून काश्मीर कह्यात घ्यायचे’, असे पाकिस्तानी मनसुबे या युद्धातून समोर आले. ऑगस्ट १९६५ मध्ये पाकिस्तानने जिहादींच्या सहकार्याने ५० सहस्र आतंकवादी जम्मू क्षेत्र आणि काश्मीर खोर्‍यात उतरवले; पण हे आक्रमण अपयशी ठरले. त्यापाठोपाठ सप्टेंबरच्या पहिल्या आठवड्यात पाकिस्तानी सैन्याने कच्छपासून ते काश्मीरपर्यंत सर्वत्र आक्रमण केले. त्यातून युद्ध चालू झाले. या युद्धात दोन्ही देशांच्या सैनिकांची मोठी जीवितहानी झाली. दोन्ही देशांनी जेवढी जागा जिंकली होती, ती परत करावी लागली. यामुळे युद्धाचा ठोस असा कुठलाच निकाल मिळाला नाही; मात्र जागतिक महायुद्ध वगळता दोन देशांमधील जगाच्या इतिहासातील पहिले हवाई युद्ध १९६५ मध्ये सर्व देशांनी अनुभवले.

२ अ. अत्याधुनिक यंत्रणांचा अभाव आणि प्रतिकूल परिस्थिती असूनही भारतीय सैन्याची शौर्यपूर्ण कामागिरी !

या युद्धाच्या वेळी दोन्ही देशांकडे आजच्यासारखी अत्याधुनिक लढाऊ विमाने किंवा आधुनिक रडार यंत्रणाही नव्हती; मात्र पाकिस्तानकडे अमेरिकन सॅबरजेट आणि स्टारफायटरसारखी जबरदस्त लढाऊ विमाने होती. त्या तुलनेत भारतीय हवाईदलाकडे मात्र छोट्या आकाराची नॅट आणि वॅम्पायरसारखी जुनी विमाने होती. असे असतांनाही या युद्धात पाकिस्तानला ४३ विमाने गमवावी लागली. भारतीय हवाईदलाची ५९ विमाने पाकिस्तानने पाडली. या युद्धाच्या वेळी ‘मिग २१’ हे लढाऊ विमान नुकतेच भारतीय हवाईदलात आले होते. जमिनीवरून लष्कर आगेकूच करत असतांना आकाशातून शत्रूला भीती दाखवण्यात ‘मिग-२१’ची भूमिका मोलाची ठरली होती. भारतीय लष्कर चीन युद्धाची जखम पूर्ण भरली नसतांनाही केवळ तीन वर्षांत ते युद्धासाठी उभे ठाकले होते. त्या स्थितीत आपल्या सैनिकांनी धीराने आक्रमणाचा सामना केला; मात्र एकूणच दोन्ही देशांनी फार काही न मिळवलेले हे युद्ध होते. अमेरिका आणि सोव्हिएत रशियाच्या मध्यस्थीने युद्धविराम झाला.

२ आ. वर्ष १९६५ मधील युद्ध थोडक्यात असे !

कालावधी : १५ ऑगस्ट ते २३ सप्टेंबर

महत्त्वाच्या लढाया : मुनावाब (५ मराठा लाइट इन्फ्रट्रीचे शौर्य), असल उत्तर, डोगराई, हाजिपीर, हुसैनीवाला (मुख्यत: रणगाडा लढाई), कालिधर (गनिमी चकमकी), फिलोरा

सर्वोच्च शौर्य पदके : दोन परमवीर चक्र

युद्धाचा निकाल : पाकिस्तानी मनसुबे धुळीस मिळाले

युद्धातील हानी

भारतीय हुतात्मे : १६९ अधिकारी, १९ वैमानिक, ८० अन्य रँक्स, ३ सहस्र सैनिक आणि २१ वायूसैनिक

पाकिस्तान : ४ सहस्र ५०० अधिकारी आणि सैनिक ठार

विमाने : भारताची ५९ आणि पाकिस्तानची ४३

रणगाडे : पाकिस्तानी ४७१, भारतीय १२८

क्षेत्र कह्यात : पाकिस्तानची १ सहस्र ८४९ चौरस किमी जमीन भारताच्या कह्यात, तर भारताची २१० चौरस किमी जमीन पाकिस्तानच्या कह्यात (नंतर सर्व जमीन एकमेकांना परत)

३. भारतीय नौदलाचे शौर्य आणि बांगलादेशाची निर्मिती (वर्ष १९७१) !

३ अ. भारतीय लष्कराच्या सामर्थ्याने बांगलादेश पाकिस्तानच्या कह्यातून मुक्त झाला !

भारत-पाकिस्तान यांच्यातील तिसरे युद्ध लष्करीदृष्ट्या काहीसे वेगळे होते. जागतिक महायुद्ध वगळल्यास या युद्धात पहिल्यांदाच दोन्ही देशांची तिन्ही दले सहभागी झाली होती. एकाच वेळी उत्तर (जम्मू-काश्मीर), पश्‍चिम (गुजरातमधील कच्छ ते पंजाब) आणि पूर्व आघाडी (सध्याचा बांगलादेश) अन् समुद्र या चार ठिकाणी भारतीय लष्कराने पाकिस्तानी सैन्याला तोंड दिले. हे युद्ध अवघ्या १३ दिवसांच्या अल्प कालावधीत पुष्कळ मोठ्या प्रमाणात झाले होते. त्या वेळी जगातील सर्वांत जलद उडणार्‍या ‘मिग-२१’ या विमानाचा पूर्ण जोमाने झालेला वापर, पाणबुड्यांचे युद्ध आणि भारतीय नौदलाने कराची बंदरावरील आक्रमणाद्वारे दाखवलेले शौर्य हे या युद्धाचे वैशिष्ट्य ठरले. एकाचवेळी चार आघाड्यांवर आक्रमणांना तोंड देऊनही भारतीय लष्कराने पाकिस्तानी सैन्यदलांना या युद्धात जेरीस आणले. त्यातूनच पाकिस्तानच्या कह्यातून बांगलादेश वेगळा झाला. राजकीयदृष्ट्या हा भारताचा विजयच होता.

३ आ. पाकिस्तानी सैन्याला जेरीस आणणारी भारतीय सैन्याची उल्लेखनीय कामगिरी !

९७ सहस्र ३६८ पाकिस्तानी सैनिकांना भारतीय सैन्याने युद्धकैदीही केले होते. हा लष्कराचा मोठा विजय ठरला. पाकिस्तानकडे त्या वेळी पॅटन आणि शेरमन हे बलाढ्य रणगाडे होते. त्या तुलनेत भारताकडे केवळ ‘टी-५५’ हे रणगाडे आणि काही जीपवर बसवलेल्या रिकॉयलेस तोफा होत्या. भारतीय लष्कराने केवळ याआधारे पॅटन आणि शेरमन रणगाड्यांना पाणी पाजले. अनेक ठिकाणी पाकिस्तानी सैनिक हे रणगाडे सोडून निघून गेले. ते लष्कराने कह्यात घेत देशभरात विविध ठिकाणी उभे केले आहेत. हवाई दलाने ‘मिग-२१’ हे जगातील पहिले सुपरसॉनिक विमान, ‘कॅनबेरा बॉम्बर’, ‘नॅट’, ‘हंटर’, ‘सुखोई ७’ या विमानांद्वारे पाकिस्तानच्या ‘सॅबरजेट’, ‘एफ-६’ आणि ‘मिराज ३’ या विमानांना चांगलीच धूळ चारली. अखेर १६ डिसेंबर १९७१ ला पाकिस्तानचे लेफ्टनंट जनरल ए.के. नियाझी यांनी सैनिकांसह भारतासमोर शरणागती पत्करून युद्धविराम केला.

३ इ. वर्ष १९७१ मधील युद्ध थोडक्यात असे !

युद्धाचा कालावधी : ३ डिसेंबर ते १६ डिसेंबर

महत्त्वाच्या लढाया : बसंतर नदी, छांब सेक्टर, गद्रा शहर, डेरा बाबा नानक, लोंगेवाला, परबत अली, पुंगली पूल, शिंगो नदी पूल, कॉक्स बाजारचा (बांगलादेश) हवाई हल्ला

सर्वोच्च शौर्य पदके : चार परमवीर चक्र

युद्धाचा निकाल : बांगलादेशची निर्मिती, पाकिस्तानचा पराभव

युद्धातील हानी

२ सहस्र ५०० भारतीय हुतात्मे, ९ सहस्र पाकिस्तानी सैनिक ठार, २५ सहस्र घायाळ, ९७ सहस्र ३६८ युद्धकैदी

भारत : नौदलाची एक विनाशिका आणि एक फ्रिगेट बुडाली. काही नौदल हवाईतळांची हानी

पाकिस्तान : २ विनाशिका, १ समुद्री सुरुंग शोधक नौका, १ पाणबुडी, ३ गस्ती नौका आणि ७ छोट्या बोटी बुडाल्या. कराची बंदर जवळपास नष्ट.

विमाने : पाकिस्तानने ४५ भारतीय विमाने पाडली, तर भारताने ७५ पाकिस्तानी विमाने पाडली.

४. कारगिल युद्ध (वर्ष १९९९)

हे मर्यादित क्षेत्रातील पहिले युद्ध !

वर्ष १९९९ चे कारगिल युद्ध हे पाकिस्तानशी झालेल्या युद्धांपैकी सर्वाधिक चर्चेत राहिले. हे उभय देशांतील पहिलेच मर्यादित युद्ध होते. कारगील, द्रास, बटालिक या लडाख क्षेत्राबाहेर त्याची व्याप्ती नव्हती. पाकिस्तानी सैन्य या युद्धात आतंकवाद्यांच्या वेशात होते. याखेरीज १५ सहस्र ते १९ सहस्र फूट उंचीवर लढले गेलेले हे जगातील एकमेव युद्ध होते. इतक्या उंचीवर भारतीय हवाईदलाच्या ‘मिराज २०००’ या लढाऊ विमानांनी लेझर बॉम्बद्वारे शत्रूवर जगात पहिल्यांदाच यशस्वी आक्रमण केले. भूदलाने अत्यंत अल्प कालावधीत ३० सहस्रांहून अधिक सैन्य जगाच्या विविध भागांतून कारगिल सेक्टरमध्ये हालवले. सैनिकांनी स्वत:ला तेथील वातावरणात सामावून घेत तात्काळ युद्धसज्ज केले. युद्ध केले आणि जिंकलेही, हे या युद्धाचे वैशिष्ट्य ठरले. नियंत्रण रेषा पार न करण्याच्या तत्कालीन पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या सूचनेमुळेही हे युद्ध चर्चेत राहिले. कारगिल ते द्रास आणि बटालिक या क्षेत्रात ताबा घेऊन बसलेल्या सर्व पाकिस्तानी घुसखोरांना हुसकावून लावले. अमेरिकेच्या मध्यस्थीने दोन महिन्यांनी युद्धविराम झाला.

४ अ. वर्ष १९९९ मधील कारगिल युद्ध थोडक्यात असे !

युद्धाचा कालावधी : २६ मे ते २६ जुलै

महत्त्वाच्या लढाया : तोलोलिंग, पॉइंट ५८७४, थ्री पिंपल, टायगर हिल, जुबार हिल्स, पॉइंट ५३५३, मश्को व्हॅली, काक्सार व्हॅली

युद्धाचा निकाल : लडाख परिसर कह्यात घेण्याचे पाकिस्तानी मनसुबे धुळीस मिळाले.

युद्धातील हानी

भारताचे ५२७ जण हुतात्मा आणि १ सहस्र ३६३ घायाळ

पाकिस्तानचे सैनिक ठार : ४५३ आणि ७०० पाकपुरस्कृत आतंकवादी

विमाने : भारताचे १ लढाऊ विमान आणि १ हेलिकॉप्टर पाडण्यात आले. १ तांत्रिक कारणाने पडले.

५. जम्मू-काश्मीरमधील २२ सहस्र फुटांवरील छोटे युद्ध !

पाकिस्तानविरुद्ध भारताची आतापर्यंत चार थेट युद्धे झाली असली, तरी जम्मू-काश्मीरमध्ये छोट्या-मोठ्या युद्धजन्य चकमकी सातत्याने चालू असतात. यांपैकीच सियाचीन ग्लेशियर (हिमनग) परिसरातील २२ सहस्र १५३ फूट उंचीवरील ‘कैद पोस्ट’ जागा कह्यात घेण्यासाठी वर्ष १९८७ मध्ये २३ ते २६ जून या कालावधीत छोटे युद्ध झाले होते. जम्मू-काश्मीर लाइट इंफ्रंट्रीचे नायब सुभेदार बाणा सिंग यांनी अवघ्या १७ सैनिकांना घेऊन ही जागा पाकिस्तानकडून कह्यात घेतली.

५ अ. प्रतिकूल हवामानातही जिद्दीने लढून मोहीम पूर्णत्वाला नेणारे भारतीय सैनिक !

या वेळी पाकिस्तानकडून सतत तीन दिवस भारतीय लष्करावर उखळी तोफांचा मारा होत होता. त्याचवेळी हिमवृष्टीही होत होती. बाणा सिंग आणि अन्य सैनिक आक्रमणाच्या योग्य वेळेची प्रतीक्षा करत ४५३ फूट उंच बर्फाच्या भिंतीला जवळपास तीन तास लटकून उभे होते. त्यानंतर ही जागा भारताने कह्यात घेतली. या युद्धानंतर त्या जागेचे नामांतर ‘बाणा पोस्ट’ असे करण्यात आले. नायब सुभेदार बाणा सिंग (मानद कॅप्टन) यांना परमवीर चक्र प्रदान करण्यात आले. परमवीर चक्र हे केवळ युद्धात दिले जाते. त्या वेळी युद्ध चालू नसले, तरी ती एक महत्त्वाची मोहीम (ऑपरेशन) होती. यामुळेच बाणा सिंग यांना परमवीर चक्र प्रदान करण्यात आले.

६. ग्रेनेड आक्रमणात लढणारे ब्रिगेडियर उस्मान !

वर्ष १९४७-४८च्या युद्धात पाकिस्तानने पश्तून टोळ्यांच्या हाती शस्त्रे देऊन त्यांना युद्धात उतरवले होते. त्यामुळे त्या युद्धात संख्येने भारतीय लष्कर पुष्कळ अल्प होते. त्यातही सैन्याने पराक्रम गाजवला. त्यापैकीच एक ब्रिगडीयर मोहम्मद उस्मान हे होते. नौशेरा परिसराला शत्रूच्या कह्यातून सोडवतांना पाकिस्तानकडून मोठ्या प्रमाणात ग्रेनेड आक्रमण होत होते. त्यातही ते लढले. याविषयी तिथे त्यांचे ‘मेमोरिअल’ उभारण्यात आले आहे.

७. पाकिस्तानी रणगाड्यांचे ‘पॅटन नगर’ !

वर्ष १९६५ मधील आणि वर्ष १९७१ मधील युद्धांत पंजाबमध्ये उभय देशांच्या रणगाड्यांमध्ये घमासान युद्ध झाले होते. यापैकी वर्ष १९७१च्या युद्धात पाकिस्तानी सैन्याच्या ९७ पॅटन रणगाड्यांना भारतीय सैन्याने धूळ चारली होती. या रणगाड्यांचा तेथील तरण तारण जिल्ह्यातील खेमकरण आणि असल उत्तर भागात अक्षरश: खच पडला होता. यामुळे त्या क्षेत्राचे पुढे ‘पॅटन नगर’ असे नामांतर झाले.’

(संदर्भ : maharashtratimes.indiatimes.com)

Download Sanatan Prabhat App


Latest Features Include :

Download Now