शक्तीस्वरूप आणि वात्सल्यमूर्ती देवीचे विविध प्रकार, तसेच नवरात्रीत देवीने धारण केलेली नऊ रूपे अन् त्यांची कार्यानुरूप वैशिष्ट्ये !

सध्या चालू असलेल्या शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या निमित्ताने…

शारदीय नवरात्र

अध्यात्मशास्त्र, वैज्ञानिक संशोधन आणि देवीदर्शन

१० ते १८ ऑक्टोबर या कालावधीत शारदीय नवरात्रोत्सव साजरा होत आहे. या निमित्त ‘शारदीय नवरात्र : अध्यात्मशास्त्र, वैज्ञानिक संशोधन आणि देवीदर्शन’ हे वैशिष्ट्यपूर्ण सदर चालू केले आहे. नवरात्रीच्या काळात भारतातील विविध प्रसिद्ध अन् प्राचीन देवी मंदिरांचा इतिहास, त्यांचे महत्त्व, छायाचित्रे, तसेच नवरात्रोत्सवामागील अध्यात्मशास्त्र इत्यादी माहिती या सदरातून आपण जाणून घेत आहोत. देवीशी संबंधित विविध धार्मिक कृतींसंदर्भात वैज्ञानिक संशोधनही या वैशिष्ट्यपूर्ण सदरातून प्रसिद्ध करत आहोत. या माध्यमातून वाचकांची देवीप्रती भक्ती वाढावी, अशी जगज्जननी श्री जगदंबेच्या चरणी प्रार्थना !

कु. मधुरा भोसले

‘हिंदु धर्मामध्ये ३३ कोटी देवता आहेत. यांमध्ये देव आणि देवी असे प्रमुख दोन प्रकार आहेत. देवी या ईश्‍वराच्या वात्सल्यरूपाचे साकार रूप असतात, तसेच त्या देवतांच्या निर्गुण शक्तीचे सगुण स्वरूप असतात. त्यामुळे देवी शक्तीस्वरूप आणि वात्सल्यमूर्ती असतात. ज्याप्रमाणे देवांची उपासना करणारे उपासक असतात, त्याप्रमाणे देवीची, म्हणजे शक्तीची उपासना करणारे उपासकही असतात. भारतात देवीची ५१ शक्तीपीठे आहेत. या शक्तीपिठांतून प्रक्षेपित होणारी दैवी ऊर्जा आणि चैतन्य यांमुळे भारतभूमीचे संरक्षण होते. या लेखामध्ये आपण देवीची विविध आध्यात्मिक वैशिष्ट्ये जाणून घेणार आहोत.

१. देवीची आध्यात्मिक वैशिष्ट्ये

१ अ. देवीचे प्रकार

१ अ १. क्षुद्रदेवी : ‘काही देवींचे कार्य एखाद्या विशिष्ट ठिकाणापुरते मर्यादित असून त्या विविध स्तरांवरील इच्छा (कामना) पूर्ण करणे आणि दु:खनिवारण करणे, असे कार्य करतात. अशा देवींना काही पशूंचा बळीही लागतो. या देवींमध्ये सर्वात गौण स्तरावरील शक्ती कार्यरत असल्याने त्यांची गणना क्षुद्रदेवींमध्ये केली जाते. त्यांना पाहिल्यावर कनिष्ठ स्तरावरील शक्तीची अनुभूती येते, उदा. भराडी देवी, मरियम्मा, यल्लाम्मा, सटवाई, जरा-जिवंतिका, सात-आसरा, निकुंबला देवी इत्यादी.

१ अ २. कनिष्ठ स्तरावरील देवी : या देवी उपासकाच्या सकाम इच्छांची पूर्ती करतात. त्यांच्यामध्ये मध्यम स्वरूपाची शक्ती कार्यरत असते. या देवी उत्पत्ती, स्थिती आणि लय या संदर्भातील कार्य करणार्‍या प्रमुख देवदेवतांना साहाय्यक असतात. त्या दु:खनिवारणासह सात्त्विक सुखाची प्राप्ती करून देतात. त्यांना पाहिल्यावर किंवा त्यांचे स्मरण केल्यावर कनिष्ठ स्तरावरील शक्तीची अनुभूती येऊन काही प्रमाणात भाव जागृत होतो, उदा. नर्मदानदी, गंगानदी, यमुनानदी, शचीदेवी, वारुणीदेवी, वाराही देवी, माहेश्‍वरी देवी इत्यादी.

१ अ ३. उच्च स्तरावरील देवी : या देवींमध्ये ईश्‍वराची श्रेष्ठ स्तरावरील शक्ती कार्यरत असते. विश्‍वाची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय यांच्या कार्यात या सक्रीयपणे सहभागी असतात. या देवींमध्ये उपासकाला मोक्ष देण्याचे सामर्थ्य असते. त्यांना पाहिल्यावर किंवा त्यांचे स्मरण केल्यावर श्रेष्ठ प्रतीची निर्गुण शक्ती, चैतन्य, आनंद आणि शांती यांची अनुभूती येते, उदा. महालक्ष्मीदेवी, श्रीदुर्गादेवी, महासरस्वतीदेवी, वैष्णोदेवी, भुवनेश्‍वरीदेवी, गायत्रीदेवी इत्यादी.

१ आ. विविध देवांशी संबंधित देवी

श्रीदुर्गादेवी
महिषासुरमर्दिनी

१ इ. देवीचे अवतार : देवीने आवश्यकेनुसार विविध अवतार धारण केले, उदा. दुर्गमासुराला नष्ट करण्यासाठी पार्वती, लक्ष्मी आणि सरस्वती या देवींचे संयुक्त तत्त्व दुर्गादेवीच्या रूपाने अवतीर्ण झाले. पार्वती, लक्ष्मी आणि सरस्वती या देवींच्या एकत्रित तत्त्वातून वैष्णोदेवीचा अवतार साकार झालेला आहे.’ (कु. मधुरा भोसले यांना ज्ञानातून मिळालेली माहिती) महालक्ष्मीदेवीने श्रीविष्णूच्या रामावताराच्या वेळी सीता आणि कृष्णावताराच्या वेळी रुक्मिणी यांचा अवतार धारण केला होता. महिषासुराला नष्ट करण्यासाठी पार्वतीने महिषासुरमर्दिनीचा अवतार धारण केला.

१ इ १. विविध असुरांचा नाश करण्यासाठी देवीने धारण केलेले अवतार

१ ई. देवीची विविध रूपे

१ ई १. नवरात्रीत देवीने धारण केलेली नऊ रूपे आणि त्यांची वैशिष्ट्ये

१ ई २. देवीची कार्यानुसार असणारी विविध रूपे

१ ई २ अ. अन्नपूर्णादेवी : पार्वतीमातेने शिव, गणेश, कार्तिकेय आणि शिवगण यांची भूक शमवण्यासाठी अन्नपूर्णादेवीचे रूप धारण करून पक्वाने बनवली. याच अन्नपूर्णादेवीचा वास प्रत्येकाच्या घरातील स्वयंपाकघरात सूक्ष्मातून असतो.

अन्नपूर्णादेवी

१ ई २ आ. शताक्षी आणि शाकंभरीदेवी : ‘दुर्गमासुर’ नावाच्या असुराचा विनाश करण्यासाठी देवीने धारण केलेल्या श्रीदुर्गादेवीच्या रूपातून ‘शताक्षी आणि शाकंभरी’, या उपदेवींची निर्मिती झाली. दुर्गमासुराने वेदांना पाताळात नेऊन ठेवल्यामुळे सर्वत्र धर्मज्ञानाचा लोप होऊन अधर्म बळावला. त्यामुळे अनावृष्टी होऊन सर्वत्र दुष्काळ पडला. दुष्काळामुळे पाण्यासाठी व्याकूळ झालेल्या जिवांना पिण्यासाठी पाणी देण्याकरता देवीचे ‘शताक्षी’ हे रूप कार्यरत झाले. या रूपात देवीच्या शंभर नेत्रांतून वहाणार्‍या अश्रुधारांमुळे पृथ्वीवर विविध नद्यांची निर्मिती झाली आणि दुष्काळाचे संंकट टळले. भक्तजनांची भूक शमवण्यासाठी त्यांना ‘शाक’, म्हणजे वनस्पती मिळाव्यात यासाठी देवीचे ‘शाकंभरी’ हे रूप कार्यरत झाले. अशाप्रकारे देवीच्या ‘शताक्षी आणि शाकंभरी’, या रूपांनी भक्तांवर आलेल्या आसुरी संकटाचे निवारण केले.

१ ई २ इ. गंगा इत्यादी विविध नद्यांच्या रूपातील देवी : हिंदु धर्मात जलाधिपती म्हणून वरुणदेवाचे वर्णन केले आहे. या जलाचे विराट रूप असणारा सागर समुद्रदेव म्हणून ओळखला जातो आणि विविध नद्या या देवीच्या रूपाने ओळखल्या जातात, उदा. गंगानदी, नर्मदानदी, यमुनानदी इत्यादी.

१ ई २ ई. गोमाता : हिंदु धर्मानुसार गायीला केवळ दूध देणारा प्राणी न मानता गोमाता मानले आहे. गायीच्या उदरात ३३ कोटी देवतांचा वास असतो. त्यामुळे हिंदूंसाठी गोमाता पूजनीय आहे.

१ ई २ उ. कुलदेवी : प्रत्येक मनुष्य ज्या कुळात जन्माला येतो, त्या कुळाची एक प्रमुख देवी किंवा देव असतो. कुलदेवीच्या कृपेमुळे कुळाला ऐहिक आणि पारमार्थिक लाभ होतो. ती कुळाचे रक्षण आणि कल्याण करते. त्यामुळे वर्षातून किमान एकदा तरी तिच्या दर्शनाला जाणे, तिच्या वार्षिक उत्सवात सहभागी होणे आणि तिचे नामस्मरण करणे, अशी उपासना प्रत्येक हिंदूने करणे अपेक्षित आहे.

१ ई २ ऊ. भारतमाता : हिंदू भारतदेशाला, म्हणजे त्यांच्या जन्म आणि कर्म भूमीला मातेच्या स्वरूपात पाहून तिच्या रक्षणासाठी सदैव सिद्ध असतात. या भूमीतील क्रांतीकारकांनी भारतमातेसाठी स्वत:च्या प्राणांच्या आहुती दिल्या आहेत. स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी भारतमातेला ‘स्वातंत्र्यलक्ष्मी’च्या रूपाने गौरविले आहे.

भारतमाता

१ ई २ ए. धरणीमाता किंवा भूदेवी : ही धरणी म्हणजे केवळ ग्रह नसून ती ‘धरणीमाता’ आहे. तिला ‘भूदेवी’ असेही संबोधले जाते. श्रीविष्णूच्या श्रीदेवी आणि भूदेवी या दोन पत्नी आहेत.

१ ई ३. स्त्रिया आणि देवीतत्त्व यांचा परस्परांशी असणारा संबंध : हिंदु धर्मानुसार पुरुष हे शिवाचे आणि स्त्री दुर्गादेवीचे प्रतीक आहेत. कुमारिका आणि सुवासिनी यांमध्ये कार्यरत असणार्‍या देवीतत्त्वाच्या संदर्भातील भेद पुढीलप्रमाणे आहे.

१ ई ३ अ. कुमारिका आणि सुवासिनी

१ ई ३ आ. सनातनच्या स्त्री संत आणि त्यांच्यामध्ये कार्यरत असणारे देवीतत्त्व

१ उ. संबंधित लोक : ‘ब्रह्मांडातील तपोलोक ते सत्यलोक यांच्या मध्ये असणार्‍या विविध उच्च सगुण लोकांपैकी ‘देवीलोक’ हा एक प्रमुख लोक आहे. देवीचे उपासक आणि देवीचे भक्त मरणोपरांत देवीलोकात वास करतात.

१ ऊ. संबंधित पंचमहाभूत : पंचमहाभूतांपैकी पृथ्वीतत्त्व हे प्रामुख्याने देवीशी संबंधित आहे. त्यामुळे पृथ्वीला देवी मानले आहे.

१ ए. कुंडलिनीतील सप्तचक्रांशी संबंध : कुंडलिनीतील मूलाधारचक्र हे गणपती आणि देव यांच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे साधकाने कुलदेवीचे नामस्मरण चालू केल्यावर त्याचे मूलाधारचक्र जागृत होऊ लागते.

१ ऐ. संबंधित फुले आणि सुगंध : विविध देवींना विविध प्रकारची फुले प्रिय आहेत.

१ ऐ १. तारक रूपाच्या उपासनेसाठी पूरक गंध : गुलाब, मोगरा, केवडा, चंपा, चमेली, जाई, वाळा आणि रातराणी हे गंध देवीच्या तारक उपासनेसाठी उपयुक्त असतात.

१ ऐ २. मारक रूपाच्या उपासनेसाठी पूरक गंध : हीना आणि दरबार, हे गंध देवीच्या मारक उपासनेसाठी उपयुक्त असतात.

१ ओ. प्रदक्षिणांची संख्या : विषम संख्या ही शक्तीचे दर्शक असल्याने देवीच्या मंदिरात ३, ५, ७, ९, ११ अशा संख्येने प्रदक्षिणा घालाव्यात.

१ औ. संबंधित धातू किंवा रत्न : पाचू आणि पोवळे यांमध्ये श्रीदुर्गादेवीच्या सत्त्वगुणी शक्तीलहरी अन् हिर्‍यामध्ये श्रीदुर्गादेवीच्या रजोगुणी शक्तीलहरी कार्यरत असतात.

१ अं. संबंधित वार : आठवड्यातील ‘मंगळवार आणि शुक्रवार’, हे वार देवीतत्त्वाशी संबंधित आहेत. या दिवशी इतर दिवसांच्या तुलनेत देवीतत्त्व अधिक प्रमाणात कार्यरत असते.

१ क. संबंधित तिथी : द्वितीया ब्राह्मीशी, तृतीया गौरीशी आणि अष्टमी अन् नवमी या तिथी दुर्गादेवीशी संबंधित आहेत.

१ ख. तत्त्वाचा रंग : देवीतत्त्वाचा रंग लाल असतो.

१ ग. प्रिय नैवेद्य : देवीला करंजी, पुरण पोळी, तांदळाची खीर (पायस) इत्यादी नैवेद्य प्रिय आहेत.

१ घ. संबंधित पूजासाहित्य : हळद आणि कुंकू यांमध्ये देवीतत्त्व अधिक प्रमाणात कार्यरत असते. त्यामुळे देवीला हळद आणि कुंकू वाहिले जाते. तसेच देवीच्या मूर्तीची पूजा करत असतांना तिच्यावर कुंकुमार्चन केले जाते.

– कु. मधुरा भोसले (सूक्ष्मातून मिळालेले ज्ञान), सनातन आश्रम, रामनाथी, गोवा. (१७.९.२०१७)

सूक्ष्म : व्यक्तीचे स्थूल म्हणजे प्रत्यक्ष दिसणारे अवयव नाक, कान, डोळे, जीभ आणि त्वचा ही पंचज्ञानेंद्रिये आहेत. ही पंचज्ञानेंद्रिये, मन आणि बुद्धी यांच्या पलीकडील म्हणजे  ‘सूक्ष्म’. साधनेत प्रगती केेलेल्या काही व्यक्तींना या ‘सूक्ष्म’ संवेदना जाणवतात. या ‘सूक्ष्मा’च्या ज्ञानाविषयी विविध धर्मग्रंथांत उल्लेख आहेत.

(क्रमश:)


Multi Language |Offline reading | PDF